Parbo voelt de oorlog aankomen

Of hulphonden werkelijk helpen bij het maatschappelijk functioneren van bijvoorbeeld getraumatiseerde ex-militairen, weet de wetenschap nog niet. Veteraan en PTSS-slachtoffer Niels Veldhuizen weet het wel: dankzij zijn labrador kan hij de wereld net goed genoeg aan.

Beeld Charlotte Dumas

Parbo is een blonde labrador die de oorlog voelt aankomen. Zijn baasje brak emotioneel in stukken na een missie in Afghanistan. Maar als Niels Veldhuizen nu in zijn slaap de woestijn van Uruzgan ruikt, het gehuil hoort van doodzieke baby's en terugdenkt aan de bermbom die hem bijna het leven kostte, grijpt Parbo in. Een poot op zijn wang of een lik over zijn gezicht en Veldhuizen wordt wakker nog voordat zijn hele lichaam naar angst ruikt.

Op straat kijkt de hond, schuin voor hem lopend, achter iedere auto, verkent de omgeving die voor een Afghanistan-veteraan met wrede herinneringen zo onveilig kan voelen. In de supermarkt gaat hij bij de kassa achter hem in de rij staan, om ruimte te creëren. Klinkt het commando 'blok', dan houdt hij mensen die te dichtbij komen op afstand. Laatst wilde Veldhuizen zijn zoon ophalen van een feest, maar Parbo weigerde halverwege het pad om verder te lopen. De muziek in de verte klonk te luid, te veel onrust.

Thuis in het Brabantse Eersel ligt de labrador naast de keukentafel, alert op signalen van agitatie die het gesprek met het vreemde bezoek kan oproepen. Veldhuizen zit in de hoek, vanuit die positie heeft hij overzicht. Ruim zeven jaar geleden landde hij op het vliegveld van Eindhoven met de oorlog in zijn kop, een oorlog die er niet meer uit wilde. Een jaar later werd een posttraumatisch stresssyndroom (PTSS) vastgesteld. Hij volgde alle mogelijke behandelingen, maar beter werd hij niet. Zijn keukenkast staat vol met medicijnen die zijn depressieve gevoelens, zijn angsten en zijn prikkelbare stemming in toom moeten houden.

Afghanistan- veteraan en verpleegkundige Niels Veldhuizen.Beeld Irene O'callaghan

Hond met een verhaal

Toen hoorde hij van een veteraan die wordt bijgestaan door een speciaal opgeleide labrador. Van de militair psychiater kreeg hij een verwijsbrief, een recept voor een hond met een missie. Het werd een hond met een verhaal. De labrador die hij ruim een half jaar geleden in huis kreeg, bleek te zijn opgevoed door de man die in Afghanistan zijn chef was, oud-commandant der strijdkrachten Peter van Uhm. De twee kennen elkaar. Van Uhm hoopte stilletjes dat de hond die hij tien maanden in huis had gehad een van zijn vroegere manschappen kon helpen, oud-militairen bij wie hij zich nog altijd betrokken voelt. 'Parbo was een vlotte leerling', vertelt Van Uhm. 'Als ik zie wat hij nu doet, ben ik trots op hem.'

Veldhuizen was aanvankelijk sceptisch, bekent hij. 'Zoveel doktersogen hebben naar mij gekeken. Als een psychiater en een neuroloog mij niet beter kunnen maken, zou een hond dat dan wel lukken?' Hij had ook niks met dieren; het gezin Veldhuizen had ooit eens een goudvis in huis gehad, voor zoon Jip, maar daar was het bij gebleven.

Maar nu is daar Parbo. En zijn baas moet toegeven: dat dier helpt hem toch vooruit. 'Hij voelt eerder dan ik wanneer bij mij de stress toeneemt. Dan gaat hij voor me zitten of duwt hij zijn kop tegen me aan. Hij is de handrem op mijn leven. Waar ik zelf misschien te makkelijk doorga, kapt hij mij af.'

Training

Therapiehonden voor psychisch gewonde oorlogshelden zijn in de Verenigde Staten al tientallen jaren populair. Tal van organisaties zijn er actief, met klinkende namen als Pets for vets, Canines 4 hope en Paws for veterans. Nederland volgt sinds kort. Hulphond Nederland heeft de afgelopen vier jaar twintig PTSS-honden opgeleid en ook KNGF Geleidehonden traint honden voor oud-geüniformeerden. De opleiding en de begeleiding kosten 20 tot 40 duizend euro per hond. Het ministerie van Defensie gaf Hulphond Nederland in 2015 een eenmalige bijdrage, waarmee twee extra veteranen een hond konden krijgen. Het ABP, het pensioenfonds voor militairen, vergoedt de verzorgkosten van de veteranenhonden.

In het opleidingscentrumvan Hulphond Nederland in Herpen klinkt het geblaf van labradors, golden retrievers en koningspoedels. Het is een grijze vrijdagmorgen en Peter van Uhm zit met zijn vrouw Inge in de trainingszaal, labrador Nolan aan de lijn. De hond, zeven maanden oud, pubert een beetje, lacht hij. 'Als we hem een commando geven, moet hij daar eerst even over nadenken.'

Een half jaar na het einde van zijn termijn als commandant der strijdkrachten vroeg Hulphond Nederland hem of hij de eerste opgeleide veteranenhond wilde overdragen. De hond zou naar militair verpleegkundige Patrick Kaslander gaan, die na vijf uitzendingen naar Bosnië en Afghanistan PTSS had opgelopen. Van Uhm stemde onmiddellijk toe, want Kaslander was erbij toen Dennis, de zoon van Van Uhm, in april 2008 in Uruzgan sneuvelde. Van Uhm verdiepte zich in het onderwerp ('Ik had nog nooit van veteranenhonden gehoord'), besloot zich met zijn vrouw aan te melden als gastgezin en werd ambassadeur van Hulphond Nederland. Nolan is de vierde hond die ze in huis hebben en ook deze gaat met hem mee naar alle vergaderingen, bijeenkomsten en lezingen. 'Dat is een les voor het dier en pr voor de stichting.'

Beeld Charlotte Dumas

De wetenschap over veteranenhonden



Wetenschappelijk gezien hoort de veteranenhond thuis in de hoek van de alternatieve geneeswijzen, want voor de inzet van het dier bestaat geen onderbouwing. Kolonel en psychiater Eric Vermetten, hoofd wetenschappelijk onderzoek van de militaire geestelijke gezondheidszorg bij defensie, nam vorig jaar de literatuur door. Op zoek naar een antwoord op de vraag of de honden succesvol zijn, voor wie en wanneer. Zijn conclusie: wetenschappers hebben daar nog geen antwoord op. Er is vooral veel anekdotisch bewijs, maar dat heeft weinig wetenschappelijke waarde. De studies die werden gedaan zijn klein, niet representatief, zonder goede controlegroep en de uitkomsten worden soms gestuurd door belanghebbenden.

De effectiviteit van de honden is objectief te beoordelen, zegt Vermetten, hoogleraar in Leiden. 'Je kunt kijken of een veteraan beter gaat slapen of vaker buiten komt. Ook een verbetering van de kwaliteit van leven valt te meten. Maar zo'n onderzoek moet plaatsvinden bij een grote groep veteranen, die je lang moet volgen. Anders registreer je wellicht een kortdurende opleving.' Het Amerikaanse congres heeft het departement van oorlogsveteranen nu gevraagd om wetenschappelijk onderzoek te doen.

Vermetten was aanvankelijk sceptisch over de inzet van veteranenhonden, zegt hij, maar dat is veranderd. 'Je kunt de honden wel afwijzen omdat er nog geen wetenschappelijk bewijs voor is, maar misschien moeten we ze het voordeel van de twijfel geven.' Het is immers wél bewezen dat dieren kunnen bijdragen aan cognitieve en gedragsmatige veranderingen bij mensen.

Vandaag vindt, met enige vertraging, de officiële overdracht plaats van hun eerste hond. Parbo herkent de Van Uhms onmiddellijk en loopt enthousiast heen en weer. Veldhuizen vertelt dat hij moest leren begrijpen wat de hond bedoelde met zijn gedrag. 'Dan kwam hij voor me zitten en dacht ik: wat wil je nou? Nu snap ik het en luister ik.'

Belonen, herhalen en consequent zijn: daarmee kan een hond veel worden aangeleerd, vertelt instructeur Monique Egbers. In het pleeggezin leert de hond de basisvaardigheden: netjes aan de lijn lopen, andere honden negeren, luisteren naar commando's. Eens per week wordt er onder begeleiding getraind, vertelt Van Uhm, thuis of op locatie: in een tuincentrum, een park, een winkelcentrum. Na veertien maanden keert de hond terug naar Herpen en volgt een intensieve opleiding. Dan wordt duidelijk voor welke doelgroep de hulphond geschikt is. Patiënten met epilepsie? Kinderen met gedragsproblemen? Mensen met een lichamelijke beperking? Of een veteraan met PTSS?

Een veteranenhond moet stabiel zijn en sensitief, legt Egbers uit. De trainers leren de dieren angst en stress te herkennen door ze te laten reageren op kleine gedragsveranderingen: een snellere ademhaling bijvoorbeeld of een trillend been. Egbers: 'Honden houden niet van stress, ze willen rust in de roedel. Gedrag dat afwijkt, moet worden gladgestreken. Wij leren ze om dan voor hun baas te gaan zitten of hun kop in zijn schoot te leggen.'

Horen, zien en ruiken

Stress wordt tijdens trainingen in scène gezet, vertelt ze. 'We gaan bijvoorbeeld liggen en spelen dat we onrustig worden. De hond lokken we dan naar ons toe en als dat goed gaat, geven we een brokje. Dat blijven we herhalen, en belonen, totdat de hond steeds harder tegen ons aan duwt.'

Horen, zien en ruiken, daar draait het om bij de opleiding. Honden hebben zo'n scherp gehoor dat ze de intonatie van menselijke stemmen onderscheiden. Ze hebben zo'n fantastische reukzin dat ze subtiele veranderingen in de lichaamsgeur van hun baas ontdekken en angstzweet kunnen ruiken. En ze hebben, zo werd vorig jaar duidelijk, ook nog eens heel goede ogen. Oostenrijks onderzoek wijst uit dat honden subtiele emoties kunnen aflezen van iemands gezicht.

Van de ruim 75 honden die Hulphond Nederland jaarlijks opleidt, wordt een handvol afgewezen. Om medische redenen, of omdat hun gedrag te veel afwijkt. Een hond die achter de konijnen aan blijft zitten, is bij nader inzien niet geschikt.

Beeld Charlotte Dumas

Drie jaar geleden schreef Veldhuizen het boek Oorlog in mijn kop en hij stuurde de drukproeven naar Van Uhm. Die belde al na een paar dagen terug: 'Prachtig.' Minister Hennis van Defensie nam het eerste exemplaar in ontvangst. Als hij terugdenkt aan de missie in Uruzgan was het niet een specifieke gebeurtenis waardoor hij zichzelf verloor, maar een aaneenschakeling van diepe indrukken. 'Achteraf gezien heb ik veel te goed opgelet, ik had beter de domme soldaat kunnen spelen.'

Na afloop van de overdracht, terwijl Parbo buiten om hem heen drentelt, vertelt Van Uhm dat hij zich nog altijd verantwoordelijk voelt voor de mensen die hij heeft aangestuurd. 'We bereiden ze heel goed voor op een uitzending en het gros van de militairen komt beter terug, met het idee dat ze goed werk hebben gedaan. Een op de vijf heeft problemen en doet er langer over om weer de oude te worden, een op de tien heeft daarbij hulp nodig en een paar procent heeft structurele problemen. Dat lijkt weinig, maar we hebben de afgelopen jaren meer dan twintigduizend militairen naar Afghanistan uitgezonden, dus het gaat best om wat mensen.'

Zelf heeft hij nooit last gehad van psychische klachten. 'Ik ben net een labrador, ik schud met mijn kop, flapper wat met mijn oren en dan is het weg. Terug van een missie duurde het een of twee dagen en dan was alles uit mijn kop. Pure mazzel dat ik dat vermogen wel heb waar anderen daar niet in slagen.'

Goede aanvulling

Veldhuizen heeft moeite om Afghanistan achter zich te laten. Het is een chaos in zijn hoofd, hij slaapt twee tot vier uur per nacht, vaak met tussenpozen. Toen hij vorige maand hoorde dat twee Nederlandse militairen tijdens de missie in Mali waren omgekomen, was hij in gedachten meteen weer terug in Uruzgan. Eens per maand gaat hij nog naar de psychiater van defensie. 'Hij schrijft me medicijnen voor en dan praten we nog wat. Maar dat noem ik geen behandeling meer.' Hij is pas 38 en zou graag zijn werk als verpleegkundige weer oppakken, maar geen baas die hem nu aanneemt, vermoedt hij. 'Met pillen functioneer ik, maar mag ik niks. Zonder pillen mag ik van alles, maar kan ik niks.' Na het bezoek van de fotograaf en de verslaggever heeft hij een week rust nodig, zegt hij.

Heeft de hond zijn leven veranderd, zoals veel ontroerde Amerikaanse oorlogsveteranen vertellen? Veldhuizen blijft nuchter. 'Parbo is een heel goede aanvulling, vergelijkbaar met een stel krukken als ik mijn been breek. Hij zorgt ervoor dat ik op plekken kom waar ik anders niet was gekomen, maar hij zorgt niet dat ik op plekken kom waar ik graag weer naartoe zou willen. Een voetbalwedstrijd in een groot stadion bijvoorbeeld, of het concert van Bruce Springsteen in Den Haag. Hij stapt de tram niet eens in.'

De hond maakt bovendien pijnlijk duidelijk dat zijn baas een handicap heeft en Veldhuizen voelt zich daar soms ongemakkelijk bij. Parbo draagt een tuigje met een verbodsbord, 'Niet aaien' staat eronder. Dat tuigje geeft de hond een wettelijke status, hij mag overal mee naartoe waar Veldhuizen gaat, ook naar plekken waar honden normaal gesproken verboden zijn. Maar voorbijgangers kijken anders naar hem, merkt hij. 'Eerst denken ze dat ik de trainer ben, jammer dat-ie weer weg moet, zeggen ze dan. Als ze erachter komen dat de hond bij mij hoort, zie je ze kijken: wat zou hij hebben? Aan de buitenkant zie je niet aan mij dat de binnenkant kapot is. Wildvreemden vragen me doodleuk wat ik mankeer.' Schaamte voelt hij niet, maar het stigma op PTSS is er nog altijd, zegt hij. Daar heeft zijn boek niet veel verandering in gebracht.

Blijven trainen en belonen

Een veteranenhond lost de psychische klachten van PTSS niet op, benadrukt Egbers van Hulphond Nederland. De plek waar alle traumatische herinneringen liggen opgeslagen is ook voor de hond onbereikbaar. De winst ligt elders, in het dagelijks leven.

Veldhuizen, altijd hyperalert, zegt dat hij voortdurend de omgeving scant, maar als er nu ergens een muurtje is waar hij niet achter kan kijken, gaat de hond daar liggen. 'Ik heb geleerd dat ik op hem kan vertrouwen, dat er achter dat muurtje geen gevaar dreigt. Als ik me niet goed voel, trekt hij naar me toe. Als ik te lang doorga, grijpt hij in, zodat ik niet verslechter.'

Daar komt bij: de hond moet vijf keer per dag worden uitgelaten en dan moet hij toch echt mee. 'Ik moet mijn bed uit of van de bank af, ook als ik het even niet zie zitten. Dat is goed om structuur in de dag te krijgen.' Zijn hond negeren als hij eens geen zin heeft, is niet handig, weet hij inmiddels. Blijven trainen en blijven belonen is het devies, anders leert de hond het hulpgedrag af.

Van Uhm vertelt over Zander, de hond die hij na Parbo in huis kreeg. Hij nam hem mee toen hij een lezing moest geven, en het dier vlijde zich in een hoek. Totdat Van Uhm begon te vertellen over zijn zoon Dennis, die om het leven kwam bij een aanslag met een bermbom. De hond stond op en kwam tegen hem aan zitten. 'Het was ontroerend, iedereen in de zaal zag het gebeuren. Hij moet de emotie in mijn stem hebben gehoord.'

Hij herinnert zich een terugkomdag voor veteranen: zes mannen in een kring, de honden lagen naast hen, hij mocht in een hoekje meekijken. De trainer vroeg ze om de beurt om hun verhaal te vertellen, een stressvol moment. Toen de eerste veteraan aan de beurt was, stond zijn hond meteen op, terwijl de rest bleef liggen. Bij de tweede militair gebeurde hetzelfde. Toen had nummer drie door dat hij vlak daarna aan de beurt zou zijn. Zijn hond stond al naast hem voordat de trainer zijn naam had genoemd. 'Ik wist niet wat ik zag, het was indrukwekkend.'

Toen Veldhuizen laatst muziek opzette van Bruce Springsteen mocht de volumeknop niet hoger dan acht. Bij negen wordt het pas leuk, lacht hij, maar de hond werd onrustig. 'Hij weet dat ik dan te veel prikkels krijg.'

Aan het einde van de zomervakantie gaat Parbo twee weken bij de Van Uhms logeren. 'Ze hebben hem keurig opgevoed maar je kunt wel zien dat het een echte officiershond is', grijnst Veldhuizen. 'Hij gaat pas klaar zitten voor de auto als je de deur open doet. En als het regent neemt-ie de kortste route naar huis. Als ik een paraplu bij me heb, gaat de hond eronder lopen.'

Charlotte Dumas

Hulphond Parbo is in beeld gebracht door Charlotte Dumas, die in 2000 afstudeerde aan de Rietveld Academie. Ze is bekend geworden door haar fotografie van vooral honden en paarden. In 2011 publiceerde ze het boek Retrieved met portretten van Amerikaanse reddingshonden die werden ingezet na de aanslagen van 11 september. Vorig jaar bracht PostNL een serie postzegels uit met dierportretten van haar hand. Binnenkort opent een tentoonstelling in Tokio met foto's van de acht paardenrassen van Japan.

Ze fotografeert de dieren pas als ze tot rust zijn gekomen, vertelt ze, en dat kost tijd. 'Dieren zijn altijd op hun hoede. Pas als ik geen bedreiging meer voor ze vorm, zie ik de verstilling ontstaan.'

Met Parbo was ze drie uur bezig. Pas aan het eind van de middag kwam het fotomoment. 'De hond zat in de kofferbak, een veilige plek. Niels begon te vertellen over zijn tijd in Afghanistan. De hond keek naar zijn baas en toen naar mij. En werd rustig.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden