NieuwsFossiel opnieuw onderzocht

Oudste ‘moderne’ vogel ontdekt bij Maastricht

Een fossiel uit de tijd van de dinosaurussen werpt nieuw licht op de evolutie van moderne vogels. De steen met het fossiel erin werd twintig jaar geleden al gevonden nabij Maastricht, maar pas onlangs gescand in Engeland.

Tekening van de Asteriornis maastrichtensis in zijn oorspronkelijke omgeving.Beeld Phillip Krzeminski

Hij had het zich heel anders voorgesteld. De ‘wonderkip’ had een klapper moeten worden. Het fossiel van de oudste ‘moderne’ vogel, net over de grens bij Maastricht gevonden door een Nederlandse verzamelaar, zou internationaal belangstelling trekken. Maar het museum waar de primeur eind vorige week zou worden gepresenteerd moest dicht, en journalisten hadden andere dingen te doen.

John Jagt, paleontoloog bij het Natuurhistorisch Museum Maastricht, doet geen moeite zijn teleurstelling te verbergen. Door de coronacrisis was er weinig aandacht voor het nieuws dat een schedeltje, verpakt in een brok steen, afkomstig blijkt te zijn van een vogel uit de tijd van de dinosaurussen en te behoren tot de voorouders van de tegenwoordige kippen en eenden.

Dit is een superontdekking, zegt Jagt, medeauteur van de publicatie over ‘wonderchicken’ in Nature. Het is de schedel van een vogel die 66,7 miljoen jaar geleden leefde en zich onderscheidt van andere vogels uit die tijd. Het fossiel komt uit dezelfde steenlagen en dus uit dezelfde periode – het late Krijt – als fossielen van primitievere vogels. Die hebben tandjes in hun bek. Hier gaat het om een vogel zonder tanden en met een andere schedelstructuur, een ‘moderne’ vogel, in de woorden van de auteurs. En met kenmerken van zowel kippen als eenden.

Beeld van de schedel.Beeld Daniel Field, Universiteit van Cambridge

Overleefd op de grond

Jagt: ‘Dit dier behoort tot de voorouders van groepen die na het uitsterven van de meeste dino’s - 66 miljoen jaar geleden – onze eenden, ganzen en kippen hebben opgeleverd. De ontdekking van Asteriornis maastrichtensis (de wetenschappelijke naam, red.) toont aan dat Europa een belangrijk gebied geweest kan zijn in de vroege evolutie van moderne vogels.’

Wetenschappers dachten altijd dat de voorlopers van de moderne vogels op het zuidelijk halfrond zijn ontstaan, vult Eric Mulder aan. Hij is conservator bij natuurhistorisch museum Natura Docet Wonderryck Twente. ‘Nu hebben we ook een fossiel op het noordelijk halfrond. En meteen het oudste. Dat betekent dat die vogels zich meer verspreid over de wereld hebben ontwikkeld dan tot nu was aangenomen.’ 

Dat ze de uitstervingsgolf, veroorzaakt door de inslag van een asteroïde, hebben overleefd komt waarschijnlijk doordat ze op de grond leefden. Dit in tegenstelling tot de ‘antieke’ vogels die nestelden in bomen. Bij de wereldwijde bosbranden die na de inslag uitbraken hebben deze dieren het loodje gelegd.

CT-scan na twintig jaar

Het brokje steen ter grootte van een pakje sigaretten werd twintig jaar geleden door een amateurpaleontoloog ontdekt in een steengroeve van de zuidelijke Sint-Pietersberg, net over de grens in België. Hij schonk het aan het museum in Maastricht, waar het jaren lag te verstoffen totdat een onderzoeker uit Engeland het meenam naar Cambridge. Toen daar een CT-scan werd gemaakt, bleek het blokje steen een zo goed als complete vogelschedel te bevatten.

‘Het is de tot nog toe best gedateerde en best bewaarde schedel van de gemeenschappelijke voorouder van de eenden en kippen’, zegt Jagt. Met de ontdekking beleefde onderzoeksleider Daniel Field van de Universiteit van Cambridge naar eigen zeggen het opwindendste moment van zijn wetenschappelijke carrière. ‘We moesten elkaar in de armen knijpen toen we het zagen. We wisten dat het afkomstig was uit een belangrijke periode in de geschiedenis van de aarde. Dankzij dit fossiel vangen we een glimp op van de eerste fase van de evolutionaire geschiedenis van moderne vogels.’

Het fossiel blijft nog een paar maanden In het Sedgwick Museum in Cambridge. Daarna komt het naar Maastricht. Daar is nu een 3D-print van het schedeltje. Die is te zien als het museum weer opengaat.

Meer over prehistorische vogels

Prehistorische pinguïn zo groot als een mens ontdekt: 100 kilo en 1 meter 77.

Fossiel Haarlems Teylers Museum blijkt unieke oervogel te zijn: ‘Alsof je Monet een Van Gogh blijkt.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden