Oudste inscriptie bewijst: ook Homo erectus dacht abstract

Niet 75 duizend jaar geleden gingen we tekenen, maar 500 duizend jaar geleden. Dat blijkt uit de ontdekking, door Nederlandse onderzoekers, van een mossel uit Indonesië met een zorgvuldig gemaakt krassenpatroon erop: de oudste gravering ooit ontdekt.

Reconstructie van de bekraste mossel met een Homo erectus. Beeld Universiteit Leiden / artiest: Minke van Voorthuizen

De krassen moeten een half miljoen jaar geleden zijn aangebracht door Homo erectus, een primitieve voorloper van de moderne mens. Een verrassing, want experts dachten altijd dat het maken van tekeningen en symbolen - en daarmee het vermogen tot abstract denken en het uiten daarvan - uniek is voor de moderne mens.

Dat beeld moet nu op de schop. Kennelijk gaan de aanzetten voor tekeningen en symbolen terug tot de primitievere oermens Homo erectus, een soort die zich ongeveer 1 miljoen jaar geleden over Afrika en Eurazië had verspreid. 'We dachten niet dat deze mensensoort zoiets deed', zegt José Joordens van de Universiteit Leiden, die de mossel vandaag samen met collega's beschrijft in Nature.

Beeld de Volkskrant

Zorgvuldig

Wat de inscriptie - een stel op en neer gaande lijnen - precies voorstelt, is na honderdduizenden jaren niet meer te achterhalen, beklemtoont de Leidse hoogleraar archeologie van de oude steentijd Wil Roebroeks. 'Dit soort zigzagvormen maken mensen overal ter wereld. We kennen ze uit grotten en we kennen ze als vormen die in verband staan met sjamanisme. Maar uiteindelijk is het enige dat we met zekerheid kunnen zeggen, dat de inscriptie zorgvuldig is gemaakt.'

Dat laatste leiden de onderzoekers onder meer af uit het feit dat de inscriptie met één doorgaande beweging met een scherp voorwerp moet zijn gemaakt, en dat er veel kracht nodig is om hem te maken. Degene die de krassen aanbracht, begon linksboven, ging acht keer op en neer en raakte toen het spoor bijster, kennelijk omdat de 'pen' wegslipte op het bolle deel van de schelp. 'Destijds had de mossel nog zijn zwartbruine toplaag', zegt hoofdauteur Joordens, die de krassen zelf experimenteel nabootste op verse mosselen. 'Het patroon zal er destijds fel wit uit hebben gezien, tegen die donkere ondergrond.'

Naturalis

De bijzondere mossel bleek gewoon in een lade te liggen bij Naturalis. De schelp werd meer dan 120 jaar geleden in Java opgegraven door de vermaarde Nederlandse fossielenjager Eugène Dubois. Aan de oever van de Solo-rivier vond die destijds als eerste fossiele resten van Homo erectus. Ook verzamelde hij zo'n 166 prehistorische schelpen en schelpresten van de vindplaats. De bijzondere inscripties zag hij echter over het hoofd. Pas zeven jaar geleden begon biologe Joordens de schelpen samen met collega's uit Naturalis weer te bestuderen, nadat een Australische onderzoeker de krasjes op een goed belichte foto voor het eerst had opgemerkt.

Liefst zeven jaar waren de wetenschappers vervolgens in de weer met de analyse, samen met steeds meer experts uit binnen- en buitenland. Dat de gravering authentiek is en niet door toeval is ontstaan, maken de wetenschappers onder meer op uit het feit dat de krassen verweerd zijn, en door zandkorrels en restjes vulkaanas die nog in de schelp zaten met moderne technieken te dateren. Dat levert een leeftijd op van ergens tussen de 640 en 400 duizend jaar geleden.

De bekraste schelp. Beeld Wim Lustenhouwer, VU University Amsterdam

Gaatje

Behalve het krassenpatroon ontdekte Joordens dat in veel van de mosselen die Dubois meenam een gaatje zit, in tachtig procent van de gevallen ook nog eens op precies dezelfde plek. Gaandeweg begon het de onderzoekers te dagen dat oermensen de gaatjes moeten hebben geboord, wellicht met een haaientand, om zo de spier te beschadigen die de mossel gebruikt om zijn schelp dicht te houden. 'Dit is voor het eerst dat we aantonen: ze zaten daar een half miljoen jaar geleden mosselen te eten', zegt Joordens.

Ook vond het team één mossel die als mes of schraper is gebruikt: de rand was geslepen, en vervolgens licht beschadigd geraakt, vermoedelijk bij het gebruik. Dat kan verklaren waarom er in Azië nooit stenen werktuigen uit die tijd worden gevonden, zegt Roebroeks. 'Ze hadden niet het juiste materiaal om stenen werktuigen te maken. Kennelijk gebruikte men andere grondstoffen, zoals schelpen.'

Het gaatje in de schelp. Beeld Henk Caspers, Naturalis, Leiden, The Netherlands

Hekjespatroon

Maar het is vooral het krassenpatroon dat de aandacht trekt. De voorheen oudst bekende menselijke inscriptie, een stukje rode oker met een hekjespatroon erin, werd 'pas' zo'n 75 duizend jaar geleden aan de Zuid-Afrikaanse kust gemaakt, vermoedelijk door vroege leden van onze soort Homo sapiens. 'Toen we deze krasjes vonden, geloofden we het in eerste instantie dan ook niet', zegt Roebroeks.

De wetenschappers denken dat het een kwestie van tijd is voor er meer bekraste schelpjes opduiken. De originele opgraafplek van Dubois in Oost-Java is nog niet uitgeput, denken de archeologen. 'We willen terug. En we gaan terug', zegt Joordens.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden