'Oude grens is historische sensatie'

De limes, de Romeinse grens in Nederland, is goud waard, vindt historicus Paul van der Heijden. Helemaal als-ie straks ook op de Werelderfgoedlijst staat. 'Doe er wat mee!'

Markering van het castellum in Meinerswijk bij Arnhem. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

'Hier krijg ik nou echt een historische sensatie', zegt Paul van der Heijden met een stem die trilt van ontzag. We staan in de Grote Kerk van het Gelderse Elst. Of liever gezegd eronder, want de christelijke catacomben verbergen Romeinse schatten.

Tussen de fundamenten van de vroegchristelijke kerk liggen de restanten van een Romeinse tempel uit de 1ste eeuw na Christus: stenen muren van tufsteen uit de Eifel en kalksteen uit de groeven bij Metz. Ze zijn hier gebouwd door soldaten van het Romeinse Tiende Legioen dat destijds in Nijmegen was gelegerd.

De muurtjes vormden de basis voor een imposante tempel van 15 meter hoog, compleet met zuilengalerij. Het bouwwerk, dat op een verhoging in het landschap ligt, moet van heinde en verre te zien zijn geweest; het was een van de grootste Gallo-Romeinse tempels ten noorden van de Alpen.

Ondergeschoven kindje

De Tempel van Elst is een van de restanten van het rijke Romeinse leven in Nederland dat heeft geduurd van grofweg 19 voor Christus tot de 5de eeuw erna toen Rome onder de voet werd gelopen door de Visigoten. Daarmee ging een rijk ten onder dat op zijn hoogtepunt een grens had van 7.000 kilometer die door Noord-Engeland sneed, langs de Rijn en de Donau naar de Zwarte Zee liep en via het Midden-Oosten en Noord-Afrika de Atlantische kust van Marokko bereikte.

Een deel van die 'limes', zoals de Romeinse grens heet, loopt door Nederland. 140 kilometer in totaal, van Katwijk aan Zee (Lugdunum) via de Oude Rijn, de Kromme Rijn en de Nederrijn tot de grens met het huidige Duitsland. Het maakt deel uit van de Neder-Germaanse limes die doorliep tot het Duitse Bonn.

Het Gelderse deel van die grens is door Van der Heijden uitvoerig gedocumenteerd in een zojuist verschenen boek: Grens van het Romeinse Rijk. De Limes in Gelderland (Uitgeverij Matrijs). De Romeinse tijd is een ondergeschoven kindje in de Nederlandse geschiedschrijving, vertelt Van der Heijden onderweg in de auto langs een paar vindplaatsen van de oude Romeinse grens.

Unesco

Het Nederlandse deel van de limes wordt in 2020 voorgedragen voor de Werelderfgoedlijst van Unesco. De Nederlandse limes is 140 kilometer lang en maakt deel uit van de Neder-Germaanse limes die doorloopt tot Bonn. Daar gaat hij over in de Obergermanisch-Rätische limes. Die is in 2005 opgenomen in de Werelderfgoedlijst. De Muur van Hadrianus in Noord-Engeland staat daar al sinds 1987 op.

Van der Heijden, historicus en sociaal geograaf, heeft een fascinatie voor het volk dat zijn stempel zette op de (Europese) geschiedenis. 'In Nederland worden Romeinen vaak als bezetters beschouwd - in tegenstelling tot de ons omringende landen. In België en Duitsland worden ze als cultuurbrengers gezien.' In ieder geval brachten ze volgens hem eeuwenlang rust en stabiliteit. 'De Romeinse tijd was de langste periode van vrede in de Europese geschiedenis.'

Die vrede moest natuurlijk wel worden verdedigd en dat gebeurde onder meer vanuit het castellum in de Arnhemse polder Meinerswijk. Deze Romeinse kazerne, eind jaren zeventig van de vorige eeuw ontdekt bij opgravingen, is onlangs 'gevisualiseerd'. IJzeren rekken, gevuld met stenen, geven de contouren aan van wat het hoofdgebouw was met een poort, een overdekte hal en een binnenplaats waar de prefect zijn manschappen verzamelde.

Een stuk of vijfhonderd waren hier gelegerd, schat Van der Heijden, zittend op een van de lage muurtjes. Waarschijnlijk waren die afkomstig uit allerlei delen van het Romeinse Rijk om bij Arnhem de grens te bewaken. Dat was overigens niet zoiets als het IJzeren Gordijn. 'We ontdekken steeds meer dat het een open grens was, waar vrijelijk werd gehandeld over en weer. Het was de eerste multiculturele samenleving van Noordwest-Europa.'

Internationale allure

In Zuid-Holland en Utrecht zijn negen van deze castella gevonden. Dit is het enige tot dusver in Gelderland. Door dit soort plekken zichtbaar te maken, gaat de limes leven, zegt Van der Heijden als we verder gaan naar Nijmegen, de grootste en oudste Romeinse stad van Nederland.

Op interessante plekken langs de limes zijn informatieborden geplaatst. Zoals bij het aquaduct in Berg en Dal bij Nijmegen: een 5 kilometer lange 'waterleiding' die de Romeinen van water voorzag. En de potten- en pannenbakkerij op het terrein van hotel Holthurnse Hof in Groesbeek, waar ovens stonden voor bakstenen en aardewerk - een echte Romeinse fabriek.

In de hal van het hotel staat een oude maquette van zo'n oven. Die zit nog ergens onder de groene heuvel, wijst Van der Heijden. 'Als je wilt, kan dat zo ontsloten worden. Dan heb je iets van internationale allure.' In de uiterwaarden van de Rijn liggen nog minstens drie andere castella te wachten om ontdekt te worden.

Werelderfgoedlijst

Gemeenten beseffen het niet, zegt Van der Heijden, maar ze hebben goud onder hun voeten. 'Doe er wat mee! De limes is hip aan het worden.' Helemaal als hij straks op de Werelderfgoedlijst van Unesco staat - het Nederlandse deel van de limes wordt in 2020 voorgedragen.

Dat geldt ook voor Nijmegen, het roemrijke Ulpia Noviomagus, waar nog maar weinig van de Romeinse glorie is terug te vinden. In Nijmegen-Oost wijst Van der Heijden op een patroon van gekleurde stenen in de straat die de contouren van de oude Romeinse vesting aangeven.

Vlakbij, in de Eikstraat is een Keizerszuil opgericht, een replica van een zuil die hier rond 100 na Christus stond. De 9 meter hoge zuil is gemaakt van epoxyhars, zegt Van der Heijden terwijl hij hem voorbij rijdt zonder uit te stappen. 'Je kunt er meer mee doen zou je denken.'

Paul van der Heijden: Grens van het Romeinse Rijk. De limes in Gelderland. Uitgeverij Matrijs, euro 19,95

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden