Interview

'Oranjes wilden te paard de boel bij elkaar houden'

Waarom liet onze koninklijke familie zich zo graag te paard afbeelden? Kunsthistoricus Paul Rijkens promoveerde afgelopen vrijdag aan de UvA op die vraag.

Frederik Hendrik in een serie door Anselmus van Hulle, 17de eeuw, te zien in het Paleis op de Dam.Beeld Paleis op de Dam.

Sinds Alexander de Grote er 300 jaar voor Christus mee begon, is het een wijdverspreid beeld: een staatshoofd op een paard. In de vorm van bronzen standbeelden, muntillustraties, tapijten en schilderijen kom je ze overal ter wereld tegen. Paul Rijkens, 72 jaar, ontdekte dat de familie Van Oranje-Nassau met een andere intentie afgebeeld werd dan staatshoofden van omringende landen.

Willem van Oranje.Beeld Paleis op de Dam

Waarin verschillen onze ruiterportretten dan van die van anderen?

'Sommige heersers wilden absolute macht tentoonspreiden met hun ruiterportret. Een goed voorbeeld daarvan is Lodewijk XIV, die zich graag liet vastleggen op een paard dat 'aan de teugel' loopt. Naar voren wijzend, met een houding van: zoals ik dit paard beheers, zo heers ik over u.


'De stadhouders van Oranje-Nassau hadden vooral als doel ons land bij elkaar te houden. Wij waren in de zestiende en zeventiende eeuw, en nu nog steeds wel, een gefragmenteer- de natie, opgebouwd uit veel bevolkingsgroepen. Die wilden in de eerste plaats helemaal geen heerser, maar een leider die hen beschermde in tijden van oorlog en bij elkaar bracht, één maakte. In tegenstelling tot leiders in omringende landen lieten de stadhouders zich daarom als dynastie te paard portretteren. Met voorouders of broers op een rij dus. Zo wilden ze een beeld van continue dienstbaarheid creëren, in een klein land met hebzuchtige buren.'

Willem II.Beeld Paleis op de Dam

Waren onze heersers dan helemaal niet bezig met het etaleren van macht?

'Natuurlijk gebruikten ze hun portretten ook wel om respect af te dwingen, bijvoorbeeld van afgevaardigden uit andere landen. Die zagen dan in één keer wat wij voor militaire leiders hadden. Het was ook gebruikelijk dat heersers hun portrettapijten meenamen als ze op reis gingen. Dat ging met paarden en karren. Puur om te laten zien wat ze voorstelden. Maar het opvallendste patroon is de focus op familiebanden.'

Maurits.Beeld Paleis op de Dam

Na de zeventiende eeuw verloor het Nederlandse ruiterportret aan populariteit. Totdat koningin Beatrix er in 1988 alsnog een liet maken, in de vorm van filmbeelden op het strand. Waarom deed ze dat?

'Beatrix wou de beeldvorming rond de Van Oranje-Nassaus meer status geven. Wellicht als reactie op haar moeder, Juliana, die haar koningschap juist wat volkser aanpakte. Voor Juliana's tijd was dat trouwens ook wel meer geschikt: Nederland kwam net uit de oorlog, en het zou ongepast zijn geweest voor het koningshuis om zich al te opzichtig te gedragen.


'Maar daarom liet Beatrix zich samen met haar man Claus enhaar zoon Willem-Alexander filmen, terwijl ze met z'n drieën paard reden op het strand. Volkomen volgens de aristocratische traditie toonde de beelden een relaxte, elegante en beheerst galopperende koningin. Maar Beatrix had de touwtjes wel in handen; het filmpje oogde weliswaar nonchalant, maar het was het volledig georkestreerd.'

Filips Willem.Beeld Paleis op de Dam

Wat voor impact heeft zo'n filmpje?

'Het werkte toen heel goed voor de beeldvorming van het koningshuis. De opname hoorde bij een interview, afgenomen door Hella Haasse. Het werd beter bekeken dan een voetbalwedstrijd van Oranje. Omdat ik wilde weten wat Nederlanders nu over de beelden denken, liet ik het filmpje aan mensen op straat zien. Tachtig procent was positief, en maar liefst de helft van de ondervraagden herinnerde zich de beelden nog. Het toont aan hoe belangrijk de juiste beeldvorming van het koningshuis is.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden