Oranje wortel toch geen steunbetuiging aan Oranjes

Voor het eerst zijn de genen van de wortel in kaart gebracht. En wat blijkt: de wortel was al oranje voor het Huis van Oranje zich aandiende. Dus door die mythe kan een streep.

Een rijke schakering aan wortelen. Beeld Science Photo Library / ANP

Een modegril voor kleurrijk voedsel moet ervoor hebben gezorgd dat wortelen oranje zijn. Twijfelachtig is of liefde voor het Nederlandse koningshuis daarbij een rol speelde, zoals de overlevering wil. Eerder lijkt het erop dat de mens de oranje gekleurde wortel meerdere keren heeft omarmd als hippe, nieuwe groente.

Dat blijkt althans uit de eerste volledige dna-kaart van de wortel, deze week door een internationaal onderzoeksteam gepubliceerd in Nature Genetics. De voorlopers van de huidige worteltjes waren overwegend wit, al komen er ook gele of paarse voor. Maar in de 16de eeuw veranderde dat, toen met name Hollandse boeren verantwoordelijk waren voor de definitieve doorbraak van de oranje wortelsoorten die vandaag de norm zijn.

Kennelijk als saluut aan het opkomende huis van Oranje, volgens een vaak herhaalde theorie. Maar hard bewijs voor die gedachte ontbreekt en op schilderijen en prenten duiken oranje wortels al sporadisch op sinds de Romeinse tijd, stelt onder meer de Britse onderzoeker John Stolarczyk, curator van een online Wereldwortelmuseum. 'Het punt is dat de oranje wortel er eerst was en Hollands nationalisme pas daarna.'

Puur op kleur geselecteerd

De eerste analyse van alle 32.113 genen van de wortel onderstreept nu in elk geval dat de eigenschap 'oranje' niet toevallig is ontstaan. Er is doelbewust op gekweekt, vertelt hoofdonderzoeker Philipp Simon van de Universiteit van Wisconsin aan de telefoon. 'Oranje wortelen groeien niet beter of slechter. Dus kennelijk heeft men puur op kleur geselecteerd.'

De oranje kleur is weliswaar een teken dat de wortel gezond is - want tjokvol bètacaroteen, voorloperstof van vitamine A - maar daarvan had men destijds geen benul, zegt Simon. 'Mijn gok zou zijn dat wortelen op een gegeven moment de voedselmode werden van de 16de eeuw.'

Daarvoor zijn ook andere redenen denkbaar dan liefde voor het huis van Oranje. Zoals eigendomskwesties. 'Die oranje eigenschap maakt hem herkenbaar. Misschien begreep een slimme Europese boer dat kleur handig is om te weten welke wortelen uit jouw zaadjes komen en welke niet.' Een andere mogelijkheid is dat men het voedsel eenvoudigweg fleuriger wilde maken.

Beeld ANP

Veelzeggend is de ontdekking in het worteltjes-dna dat er niet één mutatie is die de wortel op oranje zette, maar minstens twee. 'Dat kan duiden op een meervoudige oorsprong, bijvoorbeeld in het Midden-Oosten of het Romeinse Rijk', zegt Simon. 'We beginnen dit nog maar net te doorgronden.'

Vaststaat wel dat de definitieve doorbraak van de oranje wortel plaatsvond toen Hollandse boeren hem - om wat voor redenen ook - in de 16de eeuw op grote schaal gingen kweken.

Oranje verbannen op de markt

Begrip van de genetica achter de oranje kleur is belangrijk om ook het vitamine-A-gehalte van andere gewassen te kunnen vergroten, denkt de Leidse plantenecoloog Klaas Vrieling, niet betrokken bij het onderzoek.

Ook Vrieling denkt niet dat de wortel een steunbetuiging aan de Oranjes was. ' Uit deze studie blijkt inderdaad dat er strenge selectie is geweest op de kleur. Maar er zijn goede aanwijzingen dat de oranje wortelen er al eerder waren.'

De theorie dat de wortel oranje werd als steun aan Oranje slaat onder meer terug op een maatregel die Haagse Patriotten in 1758 namen nadat ze Willem V uit de stad hadden verdreven. De kleur oranje werd verbannen en op de markt mochten wortelen alleen worden verkocht met het groene loof er duidelijk zichtbaar aan.

Hoe de wortel een wortel werd

De wortel stamt af van een gewas dat zich rond de 100 miljoen jaar geleden, in het tijdperk van de dinosauriërs, afsplitste van achtereenvolgens de druif, de kiwi en de voorouder van de huidige aardappel en de tomaat. Daarna onderging het gewas twee verdubbelingen van zijn genoom. Een startschot voor verdere, snelle ontwikkeling, want het gewas verkreeg zo een 'extra set genen om mee te spelen', zoals Vrieling zegt. Het mondde uit in een gewasfamilie waaronder ook selderie, pastinaak, peterselie, venkel en koriander vallen. Witte wortelen werden voor het eerst vermeld in kruiden- en receptenboeken uit de klassieke oudheid; de vroegste melding van gekweekte gele en paarse wortel stamt uit de tijd rond het jaar 900 in Midden-Azië.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.