Opa’s en oma’s, eis ontwikkelingshulp

Over:..

Kinderen zijn je oudedagsvoorziening, is een oude Afrikaanse wijsheid. Die gaat steeds minder op. De rol van bejaarden in Afrika is drastisch veranderd door de aidsepidemie. De kinderen die hen zouden verzorgen, sterven en laten hún kinderen aan de grootouders na. Van blok-aan-het-been zijn die opeens weer actieve gezinshoofden en opvoeders. Maar waar gaat de meeste aidshulp heen? Naar de groep tussen 15 en 49 jaar.

De Afrikaanse bejaarden vormen geen groep die zich gemakkelijk roert in het publieke debat. Aan de dans om het hulpgeld doen weinig opa-en-oma-actiegroepen mee. Maar er bestaan wel westerse hulporganisaties speciaal voor hen, zoals sinds twee jaar de Nederlandse WorldGranny. Vandaag houdt die een festival in Utrecht met muziek van de bejaarde sterren Tania Maria, Liesbeth List, Manu Dibango en Tsehaytu Beraki.

Dat de rolverdeling tussen leeftijdsgroepen helemaal overhoop wordt gegooid door de aidsepidemie begon zich in de jaren negentig af te tekenen. Een dorp in het zuiden van Zimbabwe, 1999. Een groep bejaarde vrouwen én mannen krijgt voorlichting onder een boom van verpleegkundigen: hoe ga je zorgvuldig om met aidspatiënten? Gebruik plastic handschoenen, was je handen goed, kijk uit met bloed. De oudjes hadden volwassen kinderen in huis, de meesten waren uit de stad teruggekeerd naar het dorp om te sterven, aan aids.

Een oude man, die zich traditiegetrouw nooit met huishoudelijke viezigheid had hoeven inlaten, vertelde hoe hij nu het vuil van zijn doodzieke zoon in bed opruimde. In het dorp waren alleen bejaarden en jonge kinderen te zien. De opa’s en oma’s moesten aan de pubers uitleggen hoe ze een condoom gebruikten. Toen de verpleegkundige het de oudjes voordeed met een houten penis, was er hilariteit: zelf hadden ze zoiets nooit gebruikt.

De grootouders spelen een sleutelrol in een samenleving die een aidsepidemie probeert te doorstaan en ze doen dat effectiever dan de professionele instellingen, staat in het rapport ‘Caring grannies invest in the future’, dat WorldGranny vandaag op het festival in Utrecht presenteert. Kinderen die hun ouders hebben verloren, hebben het beter bij hun grootouders dan in de weeshuizen van Zuid-Afrika en Zambia. Ze krijgen beter te eten, zijn gezonder, gaan meer naar school. Het is psychologisch ook beter om tussen familie op te groeien.

Financiële steun aan grootouders die hun kleinkinderen opvangen is ‘economisch gezien’ ook de goedkoopste manier om iets te doen aan het probleem van de aidswezen, volgens het rapport. Die grootouders leveren een belangrijke bijdrage aan de economie door in hun kleinkinderen ‘te investeren’, blijkt uit een nogal ingewikkeld rekenmodel.

Waarom gebeurt het dan zo weinig? De afgelopen jaren zijn er verklaringen geweest van de Verenigde Naties, de Afrikaanse Unie en op aidsconferenties over het belang bejaarden een plek te geven in de aidsprogramma’s. Maar de praktijk is lastig. Zadel je de oudjes niet op met ondragelijke verantwoordelijkheden? Zij kampen al met grote armoede, omdat de traditionele steun door hun kinderen wegvalt. Vroeger zeiden jonge Afrikanen als ze hoorden over de Nederlandse AOW nog vaak trots dat zoiets in Afrika niet nodig was; steun van de staat voor je ouders, dat vonden ze maar beschamend. Maar die tijd is voorbij.

Elliot Mahashi woont in het gehucht Kagomba in Zambia. Hij is daar gaan wonen toen hij te oud was geworden om zijn beroep van vrachtwagenchauffeur uit te oefenen. Hij, zijn vrouw en zijn zus proberen een ‘kostje bij elkaar te scharrelen’ door mais en groenten te verbouwen, schrijft WorldGranny op de site. Ze zorgen voor vier kleindochters. Over Shamiso van twaalf zegt de oude Mahashi: ‘Ze kan goed leren, maar we zoeken nog steeds naar geld om haar langer naar school te laten gaan.’

Er bestaat in Afrika meestal geen systeem voor overheidssteun, geen administratie van ouderen. Vorige week werd er in Kameroen nog een conferentie over bejaarden gehouden, met deelnemers uit dertien Afrikaanse landen, op initiatief van Help Age International, waarbij WorldGranny is aangesloten. Het doel was ‘Afrikaanse regeringen te vragen een ouderenbeleid te formuleren’ zei een minister uit Uganda (een van de weinige ministers voor Bejaarden) in de Cameroon Tribune (zie: allafrica.com). Zo basaal staan de zaken ervoor.

De Kameroenese gastvrouwe, minister van Sociale zaken Cahtherine Bakang Mbock, kondigde gauw de komst van een ouderenafdeling op haar departement aan.

Een expert van de Afrikaanse Unie, Grace Kalimugogo, spoorde Afrikanen aan om toch vooral vroeg in hun leven geld opzij te gaan leggen voor hun pensioen. Maar Cameroon Tribune-verslaggeefster Brenda Yufeh sprak de gepensioneerde oud-ambtenaar Fon Forba die dat had gedaan, maar eerst een berg papier moest invullen, voor hij geld zag. De tweede schok: het bleek inmiddels een pensioentje van niks: ‘heel erg weinig voor het onderhoud van mij en mijn kleinkinderen, die bij ons wonen na de dood aan aids van mijn kinderen’. Zijn vrouw heeft een tuintje, daar leven ze van.

Als de grootouders echt té arm zijn, staat als waarschuwende kanttekening in het rapport van WorldGranny, en hun verweesde kleinkinderen ‘niet goed kunnen voeden, kleden en naar school laten gaan, dan zijn deze gezinnen de treurigste en meest achtergestelde in hun gemeenschap’.

Bejaarden zijn nooit een aantrekkelijke ‘doelgroep’ voor ontwikkelingshulp geweest, want, cru gezegd, ze gaan weldra dood. Maar nu de kinderen van Afrika meer en meer bij hungrootouders opgroeien, komen de ouderen alsnog in beeld. Een leuk, nieuw onderwerp voor de verkiezingscampagnes: oudedagsvoorziening als ontwikkelingshulp voor Afrikaanse bejaarden. Een alternatieve AOW-discussie!

Wim Bossema

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden