Achtergrond Virtual reality in de medische wereld

Op rode monsters schieten tegen de pijn: hoe virtual reality een uitkomst kan bieden

Behandelaar Heidi Delcliseur (rechts): ‘Door deze game ervaren patiënten dat de ­manier waarop ze over hun pijn denken, invloed heeft op de pijn. Dat geeft controle.’ Beeld Niels Blekemolen

Bijna twee miljoen Nederlanders kampen met chronische pijn waarvoor weinig behandeling is. Virtual reality moet uitkomst bieden.

Welkom. Dit is jouw ruggemerg. Hier wordt bepaald welke gevaarprikkels vanuit je lichaam naar het brein gaan en worden vertaald als pijn. De rode poorten van het ruggemerg laten de gevaarsignalen toe. De groene niet. Richt je vizier op de rode poorten en maak er zo veel mogelijk groen. Blijf rustig ademen.

Met korte hoofdbewegingen richt Inge Hoogenboom het vizier in haar virtualrealitybril op de rode poorten. Als ze goed mikt, spatten de rode monstertjes die door de poort willen kruipen uiteen om naar groen te verschieten. De poort zelf kleurt ook groen. Een kalmerende stem zegt: ‘Je bent goed bezig. Deze gevaarsignalen bereiken het brein niet.’

Hoogenboom (57) heeft chronische pijn. Veertig jaar geleden gleed ze uit tijdens haar werk als verpleegkundige. Diagnose: een hernia en uitgedroogde tussenwervels. De hernia werd geopereerd, maar was binnen de kortste keren terug. Hoogenboom, van het type ‘mij krijg je er niet onder’, probeerde haar pijn jarenlang zo veel mogelijk te negeren en liep door tot haar linkerbeen het niet meer deed. Bij de operatie die daarop volgde, moesten zenuwen werden doorgesneden. Ze heeft nu veertien jaar chronische zenuwpijn.

Greep op de pijn

Bijna 20 procent van de Nederlanders heeft matige of ernstige chronische pijn, pijn die drie maanden of langer aanhoudt. Dat zijn bijna twee miljoen mensen. De meeste patiënten (46 tot 78 procent) vinden dat ze geen adequate behandeling krijgen. De medische richtlijn schrijft voor dat patiënten met chronische pijn inzicht moeten krijgen in wat pijn is en hoe ze die kunnen managen. Nog geen 4 procent van de patiënten krijgt dergelijke hulp. Daarom ontwikkelde de medisch psycholoog Louis Zantema (31) een educatieve game over pijn waarmee patiënten behalve meer kennis ook meer greep krijgen op hun klachten. Inmiddels hebben bijna vijftig zorginstellingen de game aangeschaft.

Patiënt Inge Hoogenboom heeft belangrijke lessen geleerd door de game. ‘Tijdens het spel ga je het menselijk lichaam in. Naar je pijn toe. En er niet voor weglopen, zoals ik altijd deed. In de game zie je rode gevaarprikkels als een soort beestjes over je zenuwbanen kruipen en het is de bedoeling er zo veel mogelijk af te schieten. Ondertussen moet je rustig ademen en op een gegeven moment voel je je lichaam steeds lichter worden en ontspannen. De pijn is niet weg, maar acceptabel. Je krijgt wat macht over de pijn. Een heerlijk gevoel.’

Haar behandelaar Heidi Delcliseur (47), medisch psycholoog van de pijnpoli van Rijnstate in Velp, legt uit: ‘Het lichaam kent geen pijn. Het lichaam kent alleen gevaarboodschappen die via de zenuwbanen en het ruggemerg naar het brein worden gestuurd. Pas als de prikkel de hersenen bereikt, wordt pijn gevoeld. Emoties als stress en angst zetten de poorten open, waardoor alle prikkels maximaal kunnen binnenkomen. Door ontspanning en afleiding sluiten die poorten zich weer iets. Die wetenschap alleen al geeft patiënten greep op hun klachten.’

Het is bewezen dat patiënten er zeer bij gebaat zijn als ze weten hoe pijn werkt. Daarom schrijft de richtlijn voor dat patiënten met chronische pijn pijneducatie krijgen. Want patiënten zijn geneigd pijn uit de weg te gaan, rust te nemen. ‘Vaak is dat contraproductief’, aldus Zantema. ‘Bij chronische pijn is de fysieke schade vaak al opgelost, maar blijven we in een gedragspatroon zitten dat de pijn erger maakt. Bijvoorbeeld door niet meer te bewegen. Het alarmsysteem in het brein kan daardoor té gevoelig worden.’

Een andere factor die chronische pijn in stand kan houden, is angst en rampdenken. Delcliseur: ‘Met rampdenken bedoelen wij: dit gaat nooit meer over. Hoe moet dit verder. Straks verlies ik mijn baan. Ik sta machteloos. Allemaal gedachten die spanning oproepen, waardoor je verkeerd gaat ademhalen en nog meer stresshormonen aanmaakt en nog meer pijn krijgt. Door deze game ervaren patiënten dat de manier waarop ze over hun pijn denken invloed heeft op de pijn. Dat geeft controle.’

Dat games effectief zijn tegen acute pijn – zoals bij het verwisselen van verband bij patiënten met brandwonden – is wetenschappelijk bewezen. Het toverwoord is: afleiding. Als het brein een poort openzet voor een onschadelijke prikkel, gaat elders een poort voor een schadelijke prikkel dicht. De effectiviteit van games tegen chronische pijn, ook nadat het spelletje is afgelopen, is niet bewezen, al ligt er al een forse stapel onderzoeken. Dat komt volgens Zantema doordat er te weinig wordt nagedacht over de inhoud van de games.

‘Het is belangrijk dat de game behalve afleidend ook educatief is. Essentieel is ook dat pijnprikkels in het lichaam worden gevisualiseerd en dat patiënten leren zich te ontspannen. Tijdens de game, maar ook in het normale leven.’ Het uiteindelijke ontwerp maakte Zantema in samenspraak met twintig patiënten.

De effectiviteit van het VR-spel wordt op dit moment onderzocht door de Radboud Universiteit. Dat de game al door bijna vijftig zorginstellingen is aangekocht en dat hij wordt vergoed, komt volgens Zantema doordat hij is gebaseerd op bestaande inzichten. ‘Alleen hebben we die in een nieuw jasje gestoken, dat van ‘virtual reality’.

Zantema, die tot 2019 als medisch psycholoog werkte bij de pijnpoli van het Medisch Centrum Leeuwarden, vindt dat chronische pijn te weinig wordt gezien als een aandoening op zichzelf. ‘Patiënten modderen jarenlang voort in de zorg, worden eindeloos doorverwezen van de ene naar de andere specialist in de hoop een fysieke oorzaak te vinden. Vaak wordt er geopereerd, ook als men weet dat het nut daarvan gering is. De patiënten die ik op spreekuur kreeg, hadden gemiddeld al acht jaar pijnklachten. Dat komt doordat er te weinig medisch psychologen zijn die educatie kunnen bieden, maar ook doordat hulpverleners steeds naar fysieke oorzaken zoeken. Dan is het niet vreemd dat patiënten ook aan dat idee blijven vasthouden.’

Beeld Niels Blekemolen

Proefmaand

Twintig patiënten van Rijnstate in Velp krijgen de game een maand mee naar huis, waar ze dagelijks ten minste 20 minuten moeten spelen. ‘Dat is wel nodig om je brein te resetten’, aldus Delcliseur. Het gaat om patiënten met lage rugpijn zonder dat er een fysiek probleem lijkt te zijn. De Radboud Universiteit gaat onder meer onderzoeken in hoeverre de game het welbevinden verhoogt, de pijnscores verlaagt en ertoe leidt dat mensen weer meer in beweging komen.

Gamen tegen pijn is geen wondermiddel, waarschuwt Delcliseur. Het is een aanvulling op bestaande behandelingen. Hoogenboom slikt oxydon, een kleine dosering die ze met behulp van de game naar nul wil krijgen. Wat de game haar alvast heeft opgeleverd, is dat ze signalen van haar lichaam nu begrijpt. ‘Ik kan het nu voelen als ik moe ben. Vroeger drukte ik dat weg.’ Ook de pijn drukte ze vroeger weg, met als gevolg dat ze zichzelf veel schade heeft toegebracht. ‘Nu druk ik de pijn niet meer weg. Ik zeg niet dat ik het accepteer, maar ik leer ermee te leven.’ Haar pijnscore op een schaal van 1 tot 10 is nog altijd een 6.

Voor iemand zonder chronische pijn lijkt de game nogal voorspelbaar en saai. ‘Na vier weken heb je het wel gezien’, erkent Delcliseur. De ontwikkelaars gaan de game nog uitbreiden, spannender maken. ‘Hoewel patiënten andere eisen stellen aan een game dan mensen die voor hun lol spelletjes doen’, benadrukt Zantema. Hoogenboom knikt: ‘Als je weet dat je pijn ervan zakt, grijp je vanzelf weer naar de game’, weet ze. ‘En ook als ik níét game, hoor ik nu dat virtuele stemmetje als ik dreig te verkrampen. ‘Blijf rustig. Let op je ademhaling.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden