Op recept: gesponsorde medicijnen

Internisten zijn geneigd vaker medicijnen voor te schrijven van farmaceuten waarmee ze een band hebben, blijkt uit Volkskrant-onderzoek. 'Dit moet landelijk worden onderzocht.'

Afbeelding ter illustratie. Beeld thinkstock

'Binnenkort beginnen wij met een nieuwe studie. Jullie zijn erg enthousiast over Toujeo en wellicht willen jullie meedoen.' Zo begint de uitnodiging die een diabetesverpleegkundige uit een Gronings ziekenhuis in november 2015 ontvangt van farmaceut Sanofi. Het bedrijf wil onderzoek doen naar het nieuwe diabetesmiddel Toujeo, dat kort daarvoor op de markt is gekomen. De nieuwe studie moet vooral 'het emotioneel welbevinden' van patiënten testen. Vergoeding voor het ziekenhuis: 225 euro per patiënt en 1.000 euro opstartkosten. 'Kijk maar of het wat voor jullie is', schrijft Sanofi. 'Tot horens/mails/snel.'

De plaatselijke internist reageert nijdig: hier lijkt sprake van verkooppraatjes onder het mom van wetenschappelijk onderzoek. Hij dient een klacht in, de stichting Code Geneesmiddelenreclame concludeert een half jaar later dat Sanofi de gedragscode heeft overtreden. Het bedrijf erkent dat per ongeluk een fout is gemaakt en scherpt de 'interne procedures' aan. Daarom volgt geen straf.

Openbare databank

Het voorbeeld illustreert hoe de farmaceutische industrie invloed probeert uit te oefenen. Voorschriften en richtlijnen moeten de industrie weghouden uit de spreekkamer: farmaceuten mogen artsen niet fêteren, dokters die banden hebben met de industrie moeten dat kenbaar maken en als klapstuk staan alle farma-betalingen aan artsen sinds een paar jaar in een openbare databank, het transparantieregister. Van een paar tientjes voor reiskosten tot duizenden euro's voor lezingen of advieswerk, alle bedragen staan op een rijtje en daarmee is het probleem opgelost, zeggen farmaceuten en artsenorganisaties, die de samenwerking zien als opstapje voor betere zorgverlening.

Met de komst van het register lijkt de discussie over belangenverstrengeling gestopt, zegt de Leidse huisarts en onderzoeker Pieter Barnhoorn. In vakblad Medisch Contact noemde hij het transparantieregister vorige week 'een goedkope biechtvader': door hun financiële banden te openbaren, hopen artsen op absolutie, schreef Barnhoorn. 'Niemand heeft meer iets te verbergen dus is iedereen te vertrouwen.'

Een medicijnlade bij een apotheek. Beeld anp

In een serie artikelen onderzoekt de Volkskrant het krachtenspel tussen het grote geld en de gezondheidszorg. Bekijk de verzameling stukken Duiten voor Dokters.

Tips: Farma@Volkskrant.nl

Maar is dat ook zo? Daarover kan pas duidelijkheid komen als de betalingen aan artsen naast hun voorschrijfgedrag worden gelegd. Schrijven artsen die worden gesponsord meer medicijnen voor van de bedrijven die hen betalen? Buitenlands onderzoek wijst uit van wel, maar hier kon die cruciale vraag nooit worden beantwoord omdat de benodigde gegevens niet openbaar zijn.

Zorgverzekeraar VGZ doet nu op verzoek van de Volkskrant een voorzichtige eerste poging door betalingen aan internisten te koppelen aan de hoeveelheid recepten die ze voorschrijven. En concludeert dat er wél wat aan de hand is. Het onderzoek van de zorgverzekeraar richtte zich op twee nieuwe cholesterolverlagers en twee diabetesmedicijnen. Het zijn geneesmiddelen waarvan volgens kritische artsen niet is aangetoond dat ze beter zijn voor de patiënt, terwijl er wel veel meer voor moet worden betaald. Zo zijn de twee cholesterolmedicijnen Repatha en Praluent honderd keer duurder dan de bestaande medicatie. De nieuwe diabetesmedicijnen, enkele tientallen procenten duurder, worden door huisartsen nauwelijks voorgeschreven omdat ze volgens de richtlijnen van de beroepsvereniging vaak niets toevoegen.

Foto ter illustratie. Beeld thinkstock

Emeritus-hoogleraar gezondheidseconomie Guus Schrijvers(UMC Utrecht) kijkt niet op van het resultaat. Het is gedragseconomie, zegt hij: 'Financiële prikkels, hoe klein ook, beïnvloeden ons gedrag.' Wederkerigheid, zegt Barnhoorn: dat is het achterliggende psychologische mechanisme. 'Als je iets van iemand krijgt, blijft dat in je hoofd zitten, die wil je uiteindelijk terugbetalen.'

Lees ook:

Topman VGZ: 'Artsen zijn ook maar mensen en ze zijn te beïnvloeden' (+)

Zelfselectie

Ook status en vleierij spelen een rol, denkt wetenschapsfilosoof en psychiater Berend Verhoeff. 'Artsen die worden gevraagd voor lezingen, voor advieswerk, krijgen aandacht en gaandeweg professionele autoriteit. Ze worden op een voetstuk gezet en door de farmaceut tot expert gemaakt. Zo raken die experts verbonden met de industrie waar ze hun succes deels aan te danken hebben. Dit maakt dat ze er psychologisch moeilijk afstand van kunnen nemen.'

Schrijvers denkt dat er meer speelt: 'Er vindt een soort zelfselectie van artsen plaats. Wie is geïnteresseerd in nieuwe medicijnen, doet onderzoek, wordt gevraagd door de industrie, en krijgt vervolgens geld voor presentaties of adviezen. Het spoor loopt niet simpelweg een kant op.' Artsen denken nogal eens dat hun professionaliteit hen kan beschermen tegen invloed van de industrie, schreven Amerikaanse wetenschappers drie jaar geleden in Journal of Law, in een artikel over de sociale psychologie achter farmamarketing. 'Artsen herkennen vaak hun eigen kwetsbaarheid niet.' Maar waarom zou de industrie jaarlijks miljarden uitgeven aan marketing, vraagt Verhoeff zich af, als dat geen effect zou hebben? 'Die bedrijven weten dat ze geen geld aan het verspillen zijn, hun inzet betaalt zich dubbel en dwars terug.'

Meer weten? volkskrant.nl/kijkverder

Verantwoording onderzoek

Het onderzoek van de Volkskrant en VGZ is gebaseerd op het declaratiegedrag van 1.822 internisten voor vier verschillende medicijnen. Deze informatie is gekoppeld aan de sponsorbedragen die deze artsen volgens het transparantieregister hebben ontvangen van de farmaceutische industrie. In dit register moeten artsen melden dat ze geld krijgen voor bijvoorbeeld lezingen of reisvergoedingen. De gevonden verbanden zijn statistisch getoetst en door een externe statisticus nagekeken. Het onderzoek is mede uitgevoerd door Remy Koens.

Hoe gaat het in België en Duitsland?

Buitenlandse onderzoekers hebben de afgelopen jaren aangetoond dat artsen die vaak contact hebben met de industrie of die worden betaald door farmabedrijven meer en duurdere medicijnen voorschrijven. Het meest recente onderzoek komt uit België en werd vorige maand gepubliceerd in het Journal of Medical Ethics. Daaruit blijkt dat Vlaamse psychiaters en huisartsen die frequent contact hebben met vertegenwoordigers van de industrie, vaker nieuwe, duurdere antipsychotica voorschrijven. Terwijl die medicatie volgens experts helemaal niet beter is.

In Duitsland geeft ruim de helft van de artsen toe dat hun voorschrijfgedrag wordt beïnvloed door contacten met de farmaceutische industrie, zo concludeerden wetenschappers twee jaar geleden in vakblad PLoSOne.

Amerikaanse onderzoekers hebben het afgelopen jaar vier omvangrijke onderzoeken gepubliceerd die een verband aantonen tussen het voorschrijfgedrag van artsen en betalingen door de farmaceutische industrie. In de Verenigde Staten kan van alle artsen worden opgevraagd welke geneesmiddelen ze voorschrijven. Farmaceutische bedrijven zijn daar bovendien wettelijk verplicht om alle betalingen aan artsen te openbaren. Op de website dollarsfordocs, opgezet door een Amerikaanse groep onderzoeksjournalisten, staan overzichten die uitwijzen dat artsen die worden betaald door de industrie meer merkgeneesmiddelen voorschrijven.

Die Amerikaanse cijfers kunnen niet klakkeloos op de Nederlandse situatie worden geplakt. Artsen verdienen daar geen duizenden euro's bij, zoals hier, maar honderdduizenden dollars. En publieksreclame is er niet verboden waardoor patiënten vermoedelijk vaker zelf om nieuwe medicijnen zullen vragen.

In Groot-Brittannië is dit jaar onder leiding van wetenschapper en farmacriticus Ben Goldacre een website opgezet waarin per arts kan worden opgezocht welke geneesmiddelen ze voorschrijven. Goldacre, auteur van Bad Science en Bad Pharma, denkt dat met openbaarmaking van die gegevens verspilling kan worden tegengegaan. Sinds deze zomer zijn ook de betalingen aan Britse artsen openbaar.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden