Op pad met knop en GPS, rustig idee voor het thuisfront

Ouderen wonen langer thuis. Maar soms zijn ze niet meer in staat zelf hulp in te roepen in geval van nood. Systemen voor alarmering bieden uitkomst. 'Zo kunnen we het samen redden.'

Alzheimerpatiënt Lau Janse mag graag een rondje fietsen. Op de 'Vlinder' om zijn nek zit een knop die hij in geval van nood kan bedienen. Dan gaat bij zijn vrouw Annie de telefoon over. Met een app kan zij dan op een kaart zien waar haar man is.Beeld Marcel van den Bergh/de Volkskrant

'Heb je je vlindertje?', vraagt Annie Janse (69) aan haar man Lau. Die staat klaar om erop uit te gaan, fiets aan de hand. 'Jazeker', zegt Lau Janse (74). Hij wijst op het witte apparaatje dat om zijn nek hangt, met een rode en een groene knop erop.

Lau Janse lijdt aan de ziekte van Alzheimer. Sinds een jaar gaat hij de deur van hun eengezinswoning in het Zeeuwse Heinkeszand niet meer uit zonder zijn Vlinder, een GPS-zender met een noodknop. Met een app kan Annie op een kaart zien waar haar man is. 'Er is rust in ons leven gekomen', zegt Annie.

Lau vergeet tijdens het fietsen weleens waar hij is. 'Dan rijdt hij bijvoorbeeld een stuk achter iemand aan, zonder dat hij er erg in heeft. Een keer heb ik uren gezocht', zegt Annie. 'Reed ik naar Goes, bleek hij richting Middelburg te zijn gefietst.'

De Vlinder is een van de nieuwste apparaten voor personenalarmering, een techniek die hernieuwd in de belangstelling staat. Ouderen wonen langer thuis, ook als ze in slechtere conditie zijn, lichamelijk en geestelijk. Er gebeuren dus ook meer ongelukken. Het schrikbeeld van een alleenstaande oudere die dagen in huis ligt na een val, zou met dergelijke alarmapparaatjes worden bestreden.

Laatst was Lau gevallen, tegen een heg niet ver van het huis. Toen heeft hij op de rode noodknop gedrukt. Daarop begon de telefoon van Annie te loeien. Ook kreeg zij het bericht: 'Lau Janse heeft hulp nodig', met op een kaartje zijn locatie. Annie is hem meteen overeind gaan helpen.

Lau: 'Ik dacht eerst: het zal wel gaan, maar het lukte me niet.'

Niet meer overeind

Weinigen hebben in Nederland nog zo'n GPS-melder. De meest voorkomende vorm van personenalarmering is de simpele drukknop aan een koord om de hals of op een armband. Ongeveer 250 duizend vooral hulpbehoevende ouderen kunnen op deze manier contact maken met de alarmcentrale, als zij bijvoorbeeld niet meer overeind kunnen komen.

Telefonisten van de zorgcentrale schakelen dan de kinderen, buren of andere mantelzorgers in. Als die geen gehoor geven, vragen zij bijvoorbeeld een thuiszorgorganisatie een kijkje te gaan nemen en de oudere indien nodig overeind te helpen. Of medische zorg te organiseren.

De drukknop, vaste personenalarmering genoemd, werkt vooral in en rond het huis. Daar gebeuren de meeste ongelukken. Nieuwere apparaten met GPS, zoals de Vlinder en LifeSave, werken overal.

Omdat Lau graag gaat fietsen of wandelen, is voor het echtpaar Janse de mobiele armering een uitkomst. 'Voorheen dacht ik: Hoe lang gaat dit goed, kan hij wel thuis blijven wonen?', vertelt Annie Janse. 'Nu denk ik: zo kunnen we het redden.'

Personenalarmering kan levensreddend zijn, zeker voor ouderen die alleen thuis een lelijke val maken. Maar veel ouderen voelen weerstand tegen het instrument. Het confronteert hen met hun achteruitgang. 'Er zijn dagen dat ik niet wil toegeven dat ik aan het aftakelen ben', zei een oudere dame tegen haar leverancier. 'Dan denk ik: ik draag hem lekker niet.'

De kinderen neem vaak het initiatief. Zij voelen zich geruster als ze weten dat pa of ma op een knop kan drukken in geval van nood. Maar het komt voor dat als die ouderen dan vallen, de drukknop nog op hun nachtkastje ligt, of in de fruitschaal.

'Het is een fantastisch middel bij goed gebruik. Maar uit onze enquête kwam dat 47 procent van de gebruikers hun hulpknop niet constant bij zich droegen', zegt directeur Jan Verasdonck van leverancier CSI Service. 'Bovendien zijn veel klanten alleenstaande vrouwen, die vinden zo'n koord om hun hals lullig staan. Daarom is er nu een alarmknop in de vorm van een collier. Die wordt beter gedragen.'

Bovendien zijn volgens Verasdonck veel ouderen bang om overlast te veroorzaken. 'Vallen ze om 4 uur 's nachts uit bed, durven ze pas om 7 uur te drukken.' Ook valt het hem op hoe weinig hulpbehoevenden aan hun buren willen vragen of ze hen op de lijst te alarmeren personen mogen zetten. 'Terwijl juist buren snel een kijkje kunnen nemen.'

Een knelpunt zijn ook de kosten; vooral voor alleenstaande ouderen met alleen AOW die niet op mantelzorgers kunnen terugvallen. Sommige alarmcentrales nemen alleen klanten aan die drie telefoonnummers kunnen geven van naasten die bij nood gebeld kunnen worden.

Extra kosten

Behalve de aanschaf van het apparaat zijn er het abonnement op de alarmzorgcentrale. En de kosten van de geboden hulp, als de alarmcentrale geen kinderen of buren kan bereiken als een oudere op de noodknop heeft gedrukt. Alles bijeen is het, gemiddeld, 25 tot 40 euro per maand. Er zijn diensten die extra kosten rekenen per huisbezoek na een alarm. Als een oudere voor zo'n bezoek 50 euro heeft moeten betalen, drukt hij daarna minder snel.

De apparaatkosten voor de simpele drukknop zitten in het basispakket, andere systemen en de overige kosten vergoedt de verzekeraar vaak niet. Veel verzekeraars betalen wel voor een kleine groep met medische indicatie een deel van de kosten van de vaste alarmering. 'Nu meer mensen die veel zorg nodig hebben thuis wonen, is er meer vraag naar zulke middelen', zegt zorginkoper Yvonne Hijnen van verzekeraar CZ. 'Als de wijkverpleegkundige zegt dat personenalarmering noodzakelijk is, betalen wij. Maar mensen moeten zich realiseren dat zij ook zelf verantwoordelijk zijn voor het investeren in langer veilig thuis wonen. De verzekeraar kan niet alles betalen.'

Ook de belangenbehartiger voor senioren ANBO vindt dat ouderen meer moeten nadenken over hoe ze veilig oud kunnen worden thuis. 'Wie dat kan betalen, kan zelf de personenalarmering regelen. Mensen die het financieel niet kunnen dragen, zouden bijvoorbeeld bij de gemeente moeten kunnen aankloppen.'

'Er is nog niet nagedacht over wie de kosten draagt als ouderen langer thuis wonen', zegt directeur Daan Dohmen van zorginnovatiebedrijf FocusCura. 'Het verzorgingshuis, dat de bewoners ook gezelligheid, veiligheid en structuur verschafte, is afgeschaft. Die behoeften zijn er nog wel.'

Sensor

Dohmen onderzoekt met zorgverzekeraars hoe beschermende technieken de verhuizing naar een verpleeghuis kunnen uitstellen. In het bedrijfspand van FocusCura in Driebergen is een showkamer ingericht met de nieuwste snufjes.

Zo kan voor ouderen die door dementie niet goed kunnen omgaan met de drukknop een detectiesysteem in de woning een uitkomst zijn. In iedere kamer registreert een sensor elke beweging. 'Elke ochtend krijgt de mantelzorger een sms'je: je moeder is opgestaan', vertelt Dohmen.

'De vraag groeit naar dit soort monitoring', zegt Wendy Hugoosgift-Contreras, manager van zorgcentrale ATA. Bij de grootste landelijk werkende zorgcentrale weten ze van levensreddende alarmering. Laatst haalden ze iemand uit zijn huis met een koolmonoxidevergiftiging; zijn rookmelder was op het alarm aangesloten.

Meerdere keren per dag is er zo'n noodsituatie. Een team van de alarmcentrale rukt dan uit, 's nachts of overdag, bijvoorbeeld om iemand overeind te helpen. Een enkele keer wordt een ambulance ingeschakeld. Loos alarm komt ook voor. 'Een alarm kan per ongeluk zijn afgegaan. Maar er zijn ook eenzame ouderen die gaan drukken, puur om contact met iemand te krijgen', zegt Hugoosgift-Contreras. 'Soms zijn mensen zo dement dat ze niet meer weten waar die knop voor is.' Als de centralisten, bijvoorbeeld door het vele drukken, zich zorgen gaan maken, bespreken ze met de huisarts of mantelzorger of zo iemand niet beter geholpen zou zijn met bijvoorbeeld sensoralarmering.

Ook van de mobiele alarmering ziet de ATA-manager de voordelen. 'Die stimuleert mensen meer tot naar buiten gaan, dat houdt ze in beweging.' Het valt haar op dat veel ouderen minder weerstand voelen tegen de GPS-apparaten dan tegen de 'ouderwetse' alarmknop. 'Die zien ze als stigmatiserend. Op mobiele alarmering zijn ze vaker trots, omdat het modern is. Ze zien het als een gadget.'

Ook bij de VHD Alarmcentrale zien ze vooral het aantal aanmeldingen voor mobiele alarmering stijgen. 'Directeur Gerben Koopman: 'Het nieuwe GPS-systeem is ook een uitkomst voor bijvoorbeeld de nog vitale 60-plussers die er met de camper op uit trekken. Zij vinden het een prettig idee dat anderen kunnen zien waar ze zich bevinden. Die mensen zijn al aan zo'n systeem gewend als ze het straks nodig hebben om gezondheidsredenen.'

Zender

Het zou Koopman niet verbazen als in de toekomst dementerende hulpbehoevenden met een GPS-chip worden uitgerust, als ze niet langer in staat zijn een apparaat bij zich te dragen. Een groep dementerenden in een zorgcentrum in Deventer heeft al een Life Save-GPS-zender. Als zij zich buiten een bepaalde cirkel begeven, krijgen de hulpverleners een alarm binnen.

Annie Janse is vooral blij dat ze door de nieuwe techniek kan blijven samenwonen met de man met wie ze 49 jaar is getrouwd. 'Je kan er ongelukkig van worden, dat ons leven zo is veranderd door zijn ziekte. Of er maar een lolletje van maken als Lau weer wat vergeet', zegt ze.

Sinds zijn val ziet ook Lau de nut van het apparaatje in. 'In het begin had ik er wel moeite mee dat ze de hele tijd ging volgen waar ik ben', zegt hij. Annie, geruststellend: 'Ik kijk pas als ik het alarm hoor, of als je langer dan twee uur weg bent.'


Drie soorten personenalarmering

Vaste personenalarmering met drukknop
De aan een koord om de nek of op een polsband bevestigde drukknop is de en oudste meest voorkomende vorm van personenalarmering. Gebruikers hebben een met hun telefoon- of kabelaansluiting verbonden apparaat in huis. Met een druk op de knop op hun zendertje kunnen ze contact maken met de alarmcentrale. Vaste alarmering werkt alleen in huis (en in een deel van de tuin).

Mobiele personenalarmering met gps
Deze nieuwe vorm van personenalarmering die overal werkt is sterk in opkomst. De gebruiker heeft een GPS-zendertje bij zich. Via een app kunnen bijvoorbeeld de mantelzorgers zien waar de persoon zich bevindt. Als de gebruiker op de alarmknop drukt, kunnen de hulptroepen hem gemakkelijk opsporen. Ook kan de mantelzorger een cirkel op de kaart instellen. Als de gebruiker zich daarbuiten begeeft, krijgt de mantelzorger dat doorgegeven.

Sensor-personenalarmering met een detectiesysteem in de woning
Voor hulpbehoevenden die niet meer in staat zijn om op een knop te drukken bij nood, kan een detectiesysteem werken als personenalarmering. In elke ruimte hangt een bewegingssensor. Als te lang geen beweging wordt geregistreerd, krijgt de mantelzorger of de alarmcentrale een seintje.

De aan een koord om de nek of op een polsband bevestigde drukknop is de en oudste meest voorkomende vorm van personenalarmering.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden