Op naar de driehonderd

Alle lezers zijn bemoeials met tijd en eeuwigheid. Ze brengen hiërarchieën aan in hun lectuur en een kleine selectie kennen zij een eeuwigheidswaarde toe....

KEES FENS

Cultuur en dictatuur ontlopen elkaar soms weinig. En de grote dictators zijn de traditie en de opiniemakers: de critici, de literatuurhistorici en andere literaire gezagdragers. Om gezag gaat het. Of misschien: ging het, want de autoriteit is verdwenen voor het medium en de boeken krijgen zo weinig tijd van leven dat ze de eeuwigheid niet meer kunnen verdienen. De canon heeft zijn langste tijd gehad, lijkt het; hij is verstijfd tot een reeks 'klassieken', de vergeelde geloofsbrieven van de culturele westerling.

Toen Cyrill Connolly in 1965 zijn 100 Key Books of the Modern Movement from England, France and America 1880-1950 publiceerde, was hij een gezaghebbende criticus, en dat zeker over de periode en de 'beweging' waaruit hij zijn keuze maakte. Hij gaf zijn selectie een inleiding mee en elk boek werd bondig gekarakteriseerd. Een bibliografie sloot het boekje af.

Of het veel invloed heeft gehad? Het is in 1986 nog eens herdrukt, en toen was veel gezag van de inmiddels overleden Connolly verdwenen in snobisme en nooit gerealiseerde voornemens en beloften. Maar het boekje blijft een aardige kleine Europese literatuurgeschiedenis.

John Cowper Powys had een jaar eerder gedebuteerd - in de Verenigde Staten, waar hij woonde - toen hij in 1916 zijn 1OO Best Books publiceerde. Zíín honderd beste boeken, uit de hele wereldliteratuur, van de Psalmen tot The Oxford Book of English Verse. Hij wilde met zijn keuze de mensen aan het lezen krijgen, hoewel hij toegeeft dat je van lezen niet wijs wordt.

Misschien zag hij voor zichzelf in Amerika de rol die Sir John Lubbock eind vorige eeuw in Engeland had gespeeld. Die was een groot bankier, Lagerhuislid en druk schrijver van wetenschappelijke werken. In 1891 publiceerde hij zijn lijst van Hundred Best Books en die had een grote invloed op de volksopvoeding . Hoe het met Powys' lijst is afgelopen, weet ik niet. Op de - eerste - Engelse uitgave (verschenen in 1975!) staat dat de lijst nog altijd in Amerika wordt herdrukt.

Sommige karakteristieken verdienen het, zoals die van Horatius' Oden: 'Smetteloos uitgehamerd, als uit eeuwig brons - aere perennius - zijn de Oden van Horatius de volkomen uitdrukking van de trots, de terughoudendheid, de tragische speelsheid, de epicurische rust, de absolute voornaamheid van de geest van het Romeinse keizerrijk. Een paar willekeurig gekozen regels, uit het hoofd geleerd, kunnen dienen als een talisman in alle uren, om de onbeschaamde druk van de vulgaire en ordinaire massa te verdrijven.' Daarmee krijg je iemand niet aan het lezen, misschien aan het herlezen.

Enige jaren geleden heeft De Bijenkorf een aantal mensen gevraagd een lijst te maken van hun honderd beste boeken. Die lijsten zijn gemiddeld tot 'de' beste honderd boeken. En die zijn we vergeten, want het gemiddelde is altijd het al bestaande. En wat je al weet, hoef je niet te onthouden.

Geen honderd, maar tweehonderd boeken koos Volkskrant-redacteur Willem Kuipers in zijn deze week verschenen ISBN van de wereldliteratuur (Ambo; ¿ 24,90). 'ISBN' is de naam van de boekenrubriek die sinds 1979 in de Volkskrant staat. Een aantal jaren verzorgde Kuipers deze rubriek, die steeds meer een verzameling korte besprekingen van nieuwe literaire werken werd. Nieuw is ook oud. Er verschijnen veel vertalingen van oudere literatuur, de klassieken, en die worden veel gelezen (hoe maakt de nieuwe Don Quichot het in Nederland?).

De rubriek ISBN van de week werd die van de wereldliteratuur. Tweehonderd korte, zeer korte besprekingen, signaleringen meer, uit vele hoeken en gaten van de literatuur. En alle zullen het, volgens Kuipers, zeker honderd jaar uithouden. Hij staat er garant voor. We zullen dus de lijst moeten beschouwen als zijn canon. Of die een algemene wordt, kunnen we niet weten. Ik vrees van niet (zie boven). Vanwege de, denk ik, ook door de auteur onderkende onmogelijkheid van canonvorming (het is bovendien een zeer geleidelijk proces) is de titel nogal pretentieus. Want wij lezen wat hij voor de eeuwigheid terzijde heeft gelegd. Niet meer. En heel veel ervan was al door de traditie voor de eeuwigheid bestemd, waardoor Kuipers' boek in veel opzicht een canon van een canon wordt.

Heeft het zin over de samenstelling te twisten of er een andere canon tegenover te stellen? Nee. Natuurlijk zou ik andere boeken op mijn lijst aanbevolen boeken zetten. En een ander weer andere. Misschien is 'aanbevolen boeken' veel beter dan canon, want Kuipers is een propagandist van het lezen. En een zeer enthousiaste. Daarom is het jammer dat nogal wat karakteristieken soms zo beknopt zijn dat ze bijna uitsluitend uit jubeltonen bestaan. 'Weergaloos' - dat zeg je als vrienden onder elkaar. Kuipers beschouwt zijn lezers als zodanig, zoals uit de hele toon van zijn boek blijkt.

Aan zijn keuze laat hij een aantal inleidende teksten voorafgaan, over lezen, beroepslezers, kritiek, canon, literatuur, weetboeken. Voor een wat geroutineerde lezer zal er weinig nieuws in staan en de formulering geeft er ook niet althans de schijn van nieuwheid aan. Ze lijken mij, als trouwens het hele boek, het meest geschikt voor scholieren. Kuipers is een leraar zoals je die je kinderen toewenst, ook al omdat hij niet moe wordt uit te leggen. Vanuit het geluk dat hem na de eerste ontdekking van literatuur niet meer heeft verlaten. En misschien zijn de leerlingen ook niet ongevoelig voor zijn licht moralisme, dat het gevolg moet zijn van zijn bijna verabsoluteren van het lezen.

De volgorde van de tweehonderd is niet chronologisch. Er is een groepering van boeken naar thema en genre gemaakt. En dat zijn wat de thema's betreft variaties op de twee gegevens die de wereldliteratuur beheersen: liefde en dood. Daar hebben we het het drukst mee. Het is een wonder dat er nog zoveel wordt gelezen. Kuipers wil nog meer wonderen. Misschien is dat te veel gevraagd.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden