NieuwsWind op 2MASS

Op deze ‘bruine dwerg’ heeft de wind tien maal de kracht van die van de sterkste orkaan

Te licht voor een ster maar te zwaar voor een planeet, op 34 lichtjaar afstand van de aarde: een bruine dwerg waar astronomische windsnelheden worden bereikt.

Tekening van een bruine dwergBeeld NASA/JPL-Caltech

Viermaal het wereldrecord windsnelheid (484 kilometer per uur), gemeten in een dodelijke tornado die in 1999 over de Amerikaanse staat Oklahoma trok. Of tienmaal de kracht van de sterkste orkaan. En dan niet even, maar continu. Uur na uur, dag na dag. Dat is de realiteit op een verre bruine dwerg met de astronomische naam 2MASS J10475385+2124234, zo schrijven onderzoekers in het huidige nummer van het vakblad Science.

In tegenstelling tot wat hun naam doet vermoeden, zijn bruine dwergen niet klein. Het zijn ‘mislukte sterren’, reusachtige gasbollen die nét niet zwaar genoeg zijn om in hun binnenste de druk en temperatuur te ontwikkelen waarbij een kosmische kernfusiereactor ontstaat die waterstof fuseert tot helium, de manier waarop sterren zoals de zon hun energie produceren. Bruine dwergen zitten daardoor hun leven lang gevangen in een niemandsland tussen ster en planeet. Te licht om een ster te zijn, maar te zwaar om een planeet te mogen heten.

Afgekeken van Jupiter

Van de dynamische processen op het oppervlak van bruine dwergen wisten we tot voor kort nagenoeg niks. Totdat een groep Amerikaanse en Britse astronomen besloot een handige truc te gebruiken, afgekeken van eerdere waarnemingen aan gasreus Jupiter.

De draaisnelheid van die planeet blijkt namelijk anders wanneer je de planeet bekijkt met een radiotelescoop dan wanneer je dat doet in zichtbaar of infrarood licht. Dat komt omdat radiostraling vooral afkomstig is uit het binnenste van de planeet, terwijl zichtbaar en infrarood licht vooral uit de bovenlaag van de atmosfeer van de planeet komt. Trek beide gemeten snelheden van elkaar af, en het resultaat vertelt je hoe snel die atmosfeer over de planeet trekt. Of, met andere woorden: de gemiddelde windsnelheid.

De Very Large Array, een verzameling radiotelescopen in New Mexico, Verenigde StatenBeeld AFP

Zoiets moest ook mogelijk zijn voor bruine dwergen, meenden de onderzoekers , en dus combineerden ze radiometingen van de Very Large Array in het Amerikaanse New Mexico met infraroodmetingen van de inmiddels gepensioneerde ruimtetelescoop Spitzer. ‘We waren verbaasd dat niemand dit eerder had gedaan’, zegt hoofdauteur Katelyn Allers (Bucknell University) in een persverklaring. Volgens de astronomen kan de methode in de toekomst ook worden ingezet om de windsnelheid te meten op zogeheten exoplaneten, verre werelden die draaien om een andere ster dan de zon.

Lucifer naast een bouwlamp

Astronoom Ignas Snellen van de Universiteit Leiden is onder de indruk van de creativiteit van het onderzoek. ‘Dit zijn echt prachtige metingen. Waanzinnig nauwkeurig bovendien.’ Toch heeft hij zo zijn twijfels of je de techniek straks ook in de praktijk kunt inzetten om metingen te verrichten aan exoplaneten. 

De planeet mag daarvoor bijvoorbeeld niet te dicht op zijn ster geparkeerd staan, anders wordt deze compleet overschenen - alsof je naast een bouwlamp het licht van een lucifer wilt herkennen. En hoewel we in ons zonnestelsel met Jupiter en Saturnus twee gasreuzen hebben met voldoende afstand tot de zon, lijken ze verder tot nog toe relatief zeldzaam. ‘We kennen er nu een stuk of vijftien, en die staan ook nog eens veel verder bij ons vandaan dan deze bruine dwerg’, zegt Snellen, die zelf onderzoek doet aan exoplaneten. ‘Dat maakt het moeilijker om deze processen nauwkeurig te meten.’

Of de bij de bruine dwerg gebruikte truc in de toekomst ook bij potentieel bewoonbare, aarde-achtige planeten mogelijk is, blijft bovendien onzeker. ‘Dat zou wel echt super zijn, dat je een aarde-achtige planeet van afstand kunt bekijken en kunt bepalen hoe hard het daar waait’, zei Allers daarover tegen het Britse weekblad New Scientist. ‘Maar dat ligt nog wel ver in de toekomst.’

Hoe ruimtevaartnachtmerrie Apollo 13 veranderde in een onmogelijke overwinning
Vijftig jaar geleden, op 11 april 1970, vertrok Apollo 13 naar de maan. De missie werd een mislukking, maar een ramp werd voorkomen. Een terugblik met twee mensen die daar vanuit de controlekamer aan bijdroegen.

Dit is wat astronaut André Kuipers ons kan leren over leven in isolatie
Als astronauten ergens ervaring mee hebben, is het wel sociaal geïsoleerd leven. We vroegen de Nederlandse astronaut André Kuipers naar de lessen uit de ruimtevaart die onze eenzame weken wat dragelijker kunnen maken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden