Analysestikstofcrisis

Op de Hoge Veluwe gaan ze de stikstofcrisis te lijf met een bak vol steengruis

Een herontdekt wapen in de strijd tegen de gevolgen van stikstof: steenmeel. Dit gruis bevat mineralen en voedingsstoffen die de verstoorde natuur er weer bovenop moeten helpen. De eerste proeven zijn voorzichtig positief, al zal dit de stikstofcrisis niet oplossen.

De provincie Gelderland strooit met steenmeel in de bossen op Park de Hoge Veluwe. Hiermee tracht ze de verzuurde bodem te herstellen. Beeld Marcel van den Bergh

De boswandelaar kan ze elk moment in het wild tegen het lijf lopen: mannen met mondkapjes tussen grote witte stofwolken. Vorige week weer op de Hoge Veluwe. Heerst er een virus? Nee, de mannen strijden tegen de verzuring. 

Om de bodemkwaliteit te verbeteren, strooien ze steenmeel over het droge zandlandschap. De methode behoort tot de laatste inzichten in de aanpak van het veelbesproken stikstofoverschot. De projecten waarin het middel een rol speelt, bevinden zich nog grotendeels in de experimenteerfase. Een technische oplossing in de stikstofcrisis, een van heetste hangijzers in de huidige politiek en samenleving, dat zou welkom zijn. Is steenmeel dat?

Verwoestende effecten

De verwoestende effecten van te veel stikstof op de natuur zijn bekend: het leidt tot vermesting en verzuring van de bodem. Heidevelden vergrassen, er verdwijnen plantensoorten (zoals valkruid en het hondsviooltje), insecten sterven af, waardoor een vogelsoort als het korhoen zo goed als verdwenen is. In bossen doen zich soortgelijke problemen voor. Sommige delen van de Veluwe waren zo sterk verzuurd dat huisjesslakken er grotendeels verdwenen. De kool- en pimpelmees leden onder kalkgebrek: eieren kwamen door een zwakkere schaal vaak niet uit, de jongen die er wel uitkwamen braken hun pootjes door zwakkere botten.

Waar afplaggen van heidevelden de afgelopen decennia de aanpak was tegen vergrassing van de heide, lijkt nu het strooien van steenmeel de oplossing. De techniek dateert al van ver terug in de vorige eeuw (met name in de landbouw), de toepassing in de natuur is van de laatste jaren. Steenmeel: uiterst fijn gemalen gesteente, vaak een restproduct uit mijnen in Scandinavië of Duitsland. Ze zijn rijk aan mineralen en voedingsstoffen die bodemsoorten door verzuring kwijtraakten.

De eerste resultaten lijken voorzichtig positief, zo blijkt onder meer uit recent onderzoek van de Vereniging van Bos- en Natuurterreineigenaren. Er zitten nog wel wat haken en ogen aan; het is nog te vroeg om definitief het effect en eventuele nut van steenmeel strooien vast te stellen.

Geen lapmiddel

Simpele materie is het niet. Zodra je met bodemdeskundigen over steenmeel praat, sta je al snel tot aan de enkels in de (basische) kationen en anionen. Oftewel anorganische elementen uit de landbouwkundige scheikunde. Het gaat dan over pH-waardes, carbonaten versus silicaten. 

Wetenschappers zijn het in elk geval over één ding eens: steenmeel strooien is geen lapmiddel in de stikstofcrisis. ‘Als je de stikstofdepositie wilt aanpakken, moet je die verminderen.’ Maar het een hoeft het ander niet in de weg te staan.

Bioloog Arnold van den Burg, die regelmatig publiceert over steenmeel, denkt dat het strooien van steenmeel deel zal worden van een totaalpakket in de strijd tegen verzuring door stikstof. De huidige experimenten hebben volgens de bioloog ruim de tijd nodig alvorens is uitgekristalliseerd wat de waarde is: ‘Zo’n zes tot tien jaar is een gebruikelijke termijn.’ Hoe fijner vermalen, hoe sneller steenmeel effect kan hebben.

Vraagtekens

Van den Burg verwacht dat dan zal blijken dat de samenstelling van het te gebruiken steenmeel per gebied kan verschillen. Hoewel hij positief gestemd is over de experimenten, plaatst hij ook vraagtekens. ‘Omdat de pH-waarde met steenmeel weinig stijgt, blijf je aluminium in de bodem houden. Dat betekent dat niet alle planten en bomen zullen terugkeren. Hoe steenmeel dat kan oplossen, weten we nog niet precies.’

Ander probleempunt is volgens hem dat steenmeel uit het buitenland geïmporteerd moet worden. ‘Het wordt afgegraven in de Eifel, of het is een restproduct uit de mijnen van Noorwegen. Dat is beide een aantasting van het landschap. En dan moet het ook nog per boot hierheen worden vervoerd.’ Helaas is in Nederland geen alternatief voorhanden dat de juiste mineralen bevat, aldus Van den Burg.

Zullen in de toekomst bossen en heiden in heel Nederland, of heel Europa, worden besproeid met steenmeel? Daar wijzen de eerste bevindingen geheel niet op. Van den Burg: ‘In de meest aangetaste eikenbossen is de chlorofylconcentratie hoog. De bladeren van die bomen zijn heel donker. Steenmeelexperimenten hebben dat na drie jaar nog niet nog niet kunnen verhelpen, zo blijkt. Daar staat tegenover dat hier en daar iets meer rupsenvraat werd gemeten na het strooien steenmeel. Dat duidt op een licht herstel van biodiversiteit, dus dat is dan weer positief.’

Experimenten

Ook René Rietra, onderzoeker bij de Wageningen Universiteit, volgt de experimenten op de voet. In 2012 pleitte hij samen met andere bodemkundigen in het vakblad Bodem nog voor experimenten met steenmeel. Nu klinkt hij nog even belangstellend, maar: ‘Ik verwacht geen wonderen van het middel.’

‘Bij experimenten in Finland, veertig jaar geleden al, bleek steenmeel een perfecte kaliumleverancier te zijn voor arme veengronden’, zegt Rietra. Nadeel is ook volgens hem wel dat het middel zo traag werkt. En: ‘Steenmeel werkt alleen maar op het oppervlak, de laag van zo’n tien centimeter dik. Niet veel dieper, waar de boomwortels zitten.’

Het Finse succes is meteen een van de schaarse tekenen, zegt Rietra. In de jaren 40 van de vorige eeuw dachten de Duitsers er hun landbouw mee te kunnen verbeteren zonder afhankelijkheid van kunstmest. Dat bleek volgens Rietra een illusie. ‘Ook latere experimenten met steenmeel in de natuur, in de jaren 70, toonden nauwelijks effect.’

Geen enkel effect

Makkelijk is het ook volgens Rietra niet: ‘Steenmeel is geen kwestie van even iets aan de bodem toevoegen en klaar, hoe logisch dat ook klinkt.’ In publicaties las hij over steenmeel toevoegen aan boomgaten. ‘Na tien, twintig jaar was er geen enkel effect gemeten. Het is dus echt wel moeilijk.’

Intussen gaan de experimenten onverminderd door. In Noord-Brabant werd eind vorig jaar onder meer boven de Maashorst 2.000 ton steenmeel uitgestrooid per helikopter. Dat werkt sneller en grondiger, maar is ook duurder en minder milieu- en natuurvriendelijk dan het handmatige werk op de Veluwe. Het alternatief, per trekker, zou meer schade aan de bodem en begroeiing toebrengen.

De handmatige methode van vorige week op de Veluwe is de natuurvriendelijkste, maar zonder slag of stoot ging het ook daar niet: het was hard zwoegen om het karretje te verplaatsen door ruig terrein vol boomwortels en -stronken die de weg blokkeerden. Ook zo werd haast symbolisch gedemonstreerd: steenmeel heeft als panacee nog een lange weg te gaan.

Lees verder

Je moet er met een vergrootglas naar zoeken, maar hier en daar leeft de natuur op bij de achteruitgang. Terwijl de grutto, kievit en scholekster sinds 1990 achteruit vliegen, namen de roodborsttapuit en putter bijvoorbeeld in aantal toe. 

Een belangenvereniging van de melkveehouderij presenteerde onlangs haar eigen onderzoek naar stikstofdepositie. De landbouw lijkt veel minder bij te dragen aan de neerslag van stikstof dan volgens de cijfers van het RIVM. We analyseerden waar het verschil vandaan komt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden