Oord van bevrijding

HET IS 1968. In de Zee van Marmara drijft de Turkse geschiedenis. Geüniformeerde Amerikaanse mariniers zijn zwemmend op de vlucht voor linkse studenten....

Met een soort surrealistische ironie beschrijft de Turks-Duitse Emine Sevgi Özdamar in haar roman Die Brücke vom goldenen Horn de politieke situatie in Turkije aan het eind van de jaren zestig en het begin van de jaren zeventig, toen de hevige studentenprotesten steeds krachtiger de kop werden ingedrukt - met dodelijke gevolgen. In Özdamars verhaal beginnen de protesten met inktvlekken op witte mariniersuniformen - Turkse studenten geven blijk van hun afkeer van het Amerikaanse imperialisme - en eindigen ze met de bloedsporen die Turkse agenten na hun folteringen achterlaten.

Die Brücke vom goldenen Horn is de tweede roman van Özdamar, en ook nu vormt haar levensverhaal het basismateriaal. Menige criticus keek verbaasd op toen zij de Ingeborg Bachman-prijs kreeg voor haar eerste roman, Het leven is een karavanserai (1993), een werk waarin de hoofdpersoon niet zoiets als een geestelijke ontwikkeling doormaakt. Ook nu is er geen aandacht voor de psyche van de ik, de vertelster. Hoezeer het boek ook wordt betiteld als een moderne Bildungsroman, de lezer werpt niet echt een blik in binnenwerelden. De ik-figuur maakt weliswaar een ingrijpende ontwikkeling door, van gastarbeidster tot actrice, linkse activiste en vrijgevochten vrouw, maar die wordt beschreven vanuit het perspectief van een buitenstaander.

Hier is als het ware iemand aan het woord die flarden materiaal bekijkt, filmfragmenten of toneelscènes. Als lezer zie je de 'heldin' vaak zonder overgang van de ene in de andere situatie terechtkomen, je weet niet hoe die verandering mogelijk was of hoe hij wordt ervaren. In die zin heeft de roman trekken van een hedendaags sprookje of een avonturenverhaal, waarbij Özdamars beeldend vermogen zo groot is dat je je graag laat meevoeren door de stroom van de vertelling.

Die Brücke vom goldenen Horn is in zekere zin een vervolg op haar eerste roman, waarin ze haar jeugd in het Turkije van de jaren vijftig en zestig beschrijft. Het is de tijd waarin het land verandert in een westerse natie als gevolg van het door Atatürk begonnen moderniseringsoffensief. Özdamar probeert in de eerste plaats iets op te roepen van de traditionele cultuur die daarbij in de verdrukking kwam. Taal is voor haar een centraal fenomeen en ook de hoofdpersoon leeft vooral in de taal, in de spreuken van haar grootmoeder, de bezweringen, gebeden en verhalen. Aan het einde van dat boek gaat het 17-jarige meisje naar Duitsland om gastarbeidster te worden. In Die Brücke vom goldenen Horn gaat zij, net als de schrijfster, in 1965 werken in een radiobuizenfabriek en woont ze een jaar lang in een Turks arbeiderstehuis, het Wohnheim dat door de Turkse uitspraak 'Wonaym' wordt.

Over deze periode vertelt Özdamar in het eerste deel van het boek, dat de titel 'Der beleidigte Bahnhof' draagt. Zonder sentimentaliteit weet zij de eenzaamheid en het isolement van de eerste gastarbeiders te verbeelden. De wereld van een willekeurige groep mensen, afkomstig uit verschillende landstreken en met uiteenlopende achtergronden, die elkaar in Turkije waarschijnlijk nooit zouden hebben ontmoet. 'Het toeval had ze hier bijeengebracht en nu liepen ze, sneeuw op hun snorren en met water dat van hun haren drupte, richting Siemens.'

Özdamar schildert een grauwe, natte stad, Berlijn gehuld in regen en sneeuw. De nieuwe gastarbeiders zien de Duitsers, maar worden zelf niet waargenomen - buitenstaanders die naar een film kijken. De hoofdpersoon loopt 's avonds met twee vriendinnen aan de overkant van het 'Wonaym' door de ruïne van het Anhalter Bahnhof. Ze eten Berlijnse gehaktballen en praten hard wanneer ze langs de telefooncel komen, in het idee dat hun ouders ze dan kunnen horen. Met dit soort rituelen proberen ze hun plaats te vinden in een ongrijpbare stad.

De hoofdpersoon is echter geprivilegieerd. Na een jaar gaat zij een cursus Duits volgen en als zij die vreemde taal machtig is, kan zij als tolk werken. Ze raakt politiek geëngageerd, maar wijdt zich, na twee jaar Duitsland, in Istanbul aan haar grote passie, het toneelspel. Bertolt Brecht is haar geestelijk leidsman geworden. Als artieste raakt zij in toenemende mate betrokken bij de strijd van de linkse intellectuelen in haar land.

De roman eindigt met haar terugkeer naar Duitsland. Ditmaal is de Bondsrepubliek een oord van bevrijding. De hoofdpersoon heeft in Turkije gevangen gezeten als gevolg van de militaire machtsgreep. Wanneer ze in Istanbul uit het raam van de trein kijkt, ziet ze hoe de mooie Galatabrug over de Gouden Hoorn wordt afgebroken. Een periode lijkt voorgoed te zijn afgesloten.

Ingrid Paulis

Emine Sevgi Özdamar: Die Brücke vom goldenen Horn.

Kiepenheuer & Witsch, import Nilsson & Lamm; 333 pagina's; * 55,70.

ISBN 3 462 02696 8.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden