Ook Science moet het geloven

Ook wetenschappelijke toptijdschriften zijn kwetsbaar voor bedrog, zo toont de Zuid-Koreaanse kloonrel aan. We moeten er helaas mee leren leven....

Het is het grootste wetenschappelijke schandaal sinds jaren:de fraude met een 'baanbrekend' artikel van de Zuid-Koreaansekloonpionier Hwang Woo-Suk in het Amerikaanse toptijdschriftScience. En dus vraagt iedereen zich af hoe dit heeft kunnengebeuren.

De precieze toedracht is nog onduidelijk, want Hwang isincommunicado en Science hult zich inhoudelijk in stilzwijgen.Het wachten is daarom op het rapport van een onderzoekscommissievan de Nationale Universiteit van Seoul, dat komende weekverschijnt.

Duidelijk is wel dat onderzoeksgegevens zijn verzonnen. Hwangclaimde met dna van patiënten elf stamcelkweken op maat tehebben gekloond - door wetenschappers wereldwijd verwelkomd alsdé grote doorbraak voor de ontwikkeling van reserveweefsel tegenziekten als Alzheimer. Maar die cellijnen bleken na dna-onderzoeknep. Eerder waren al fouten met beeldmateriaal gerectificeerd.

Science maakte woensdag bekend dat behalve Hwang ook zijn 24mede-auteurs akkoord zijn met intrekking van het in mei dit jaarverschenen artikel. Voor de precieze formulering van dezeopmerkelijke retraction wacht Science het rapport uit Seoul af.

Over de motieven van Hwang, een zeer succesvol wetenschapper,wordt niettemin al volop gespeculeerd. Zo wijzen waarnemers erophoe de wetenschap 'topsport' is geworden. Onderzoeksgroepenconcurreren wereldwijd om primeurs en publicaties intoptijdschriften. En bij topsport hoort de verleiding van valsspel. Zeker als de externe druk groot is, zoals in Zuid-Korea,waar Hwangs kloonproject een zaak van nationaal prestige was.

Zelfbedrog

Vaak begint het bij zelfbedrog, denkt socioloog JohanHeilbron, verbonden aan het Centre de Sociologie Européenne inParijs en de Erasmus Universiteit Rotterdam. Voor de KoninklijkeNederlandse Akademie van Wetenschappen schreef hij een brochureover verleidingen en dilemma's in de wetenschap. Net als deatleet die naar doping grijpt, bedenkt de wetenschappelijkebedrieger creatieve legitimaties voor zijn gedrag. Heb ik dangeen recht op een paper in Science of Nature? Ik heb er toch hardgenoeg voor gewerkt?

Soms lijdt de onderzoeker ook aan een soort megalomanie, denktHeilbron. Hij is zo overtuigd van zijn theorie dat hij er nietsverkeerds in ziet de weerbarstige praktijk van het experiment watbij te buigen. 'Toch komt deze vorm van fraude weinig voor. Hetkomt ook snel uit: zodra iemand iets van enige betekenisopschrijft, zijn er andere onderzoekers die dat controleren',zegt Heilbron. 'In dit opzicht is het zelfreinigend vermogen vande wetenschap vrij groot.'

De vraag is natuurlijk wel hoe zo'n vervalst verhaalvervolgens in een topblad als Science belandt, dat gebaseerd isop een systeem van peer review door strenge en deskundigecollega's. Hoe kon dat controlemechanisme zo falen?

Stamcelonderzoekster Christine Mummery (Hubrechtlaboratorium,Utrecht) begrijpt het wel. 'Hwang stond goed bekend, had enormeervaring met klonen en de allerbeste eicellen ter beschikking.Bovendien moet je toch vertrouwen op de integriteit vancollega's. In die zin is doelbewuste fraude nooit geheel tevoorkomen.'

Het peer review-systeem van tijdschriften faalt geregeld,beaamt wetenschapssocioloog Rob Hagendijk (Universiteit vanAmsterdam), die veel onderzoek deed naar wetenschappelijkefraude. 'Dat kan ook niet anders, want vrijwel geen reviewer doetde experimenten van een auteur over om te zien of de claimskloppen. Daar leg je geen eer mee in. En er is ook geen tijdvoor, omdat onderzoekers zelf zo snel mogelijk met fraaieresultaten moeten komen.'

Overdoen van het onderzoek was in dit geval overigens zo goedals onmogelijk. Niemand anders had de expertise in huis, medeomdat het klonen van menselijke embryo's voor stamcellen in geenenkel westers land was toegestaan.

Het niet 'repliceren' van onderzoek is riskant, zegtHagendijk, omdat als het wél gebeurt, vaak blijkt dat er ietsniet klopt. 'Ga er nooit van uit dat wat in een wetenschappelijktijdschrift staat, waar is. Het zijn altijd claims. Zeker alsonderzoek, zoals hier, veelbelovend en plausibel oogt, moetenalle voelhorens gaan uitstaan. Het kan te mooi zijn om waar tezijn.'

Prestige

Juist op grensverleggende terreinen, zoals stamcelonderzoek,gaat het vaker mis, aldus Hagendijk. Want daar spelen vaak hogeverwachtingen bij collega's en breder publiek, grote financiëlebelangen of nationaal prestige een rol. Het gaat daarnaast ookeerder mis bij nieuwsgerichte topbladen als Science en Nature danbij hooggespecialiseerde tijdschriften.

Science lijkt met Hwangs artikel inderdaad haast te hebbengehad. Zo duurde de review-periode hier niet de gebruikelijke 120dagen maar slechts 58. Vreemd, omdat er geen reden was tot haast:geen enkele concurrerende groep kon al menselijke stamcellenklonen, dus er waren geen kapers op de kust.

'Ik vraag me echter af', zegt Hagendijk, 'of de problemen welwaren ontdekt als dit artikel nog twintig keer was gereviewed.Want waar beoordeel je het op? Op tekst en beeld, plausibiliteit,reputatie van de auteurs, gebruikte techniek. Je gaat zo'nverhaal niet in detail narekenen, daarvoor ontbreekt ook vaak hetbasismateriaal.'

De rectificatie van de afbeeldingen bij het artikel isillustratief. Die bleken niet elf verschillende stamcelkweken tebetreffen maar twee dezelfde. 'Op de valreep heeft Science ommeer high-res-plaatjes gevraagd, en dan kan er wat misgaan.Grafieken en beeld moeten altijd extra worden gecheckt. Scienceheeft aangekondigd de regels voor beeldcontrole aan te scherpen.'

Om nieuwe Hwang-affaires te voorkomen stelt de Britsekloonpionier Ian Wilmut voor al het onderzoeksmateriaal vanbelangrijke artikelen direct via internet toegankelijk encontroleerbaar te maken. Dat kán een manier zijn om hetreviewproces te verbeteren, vindt Hagendijk. 'Maar omdat denieuwswaarde van dit soort onderzoek zo groot is, blijft zo'nkeurmerk altijd controle achteraf.'

Hagendijk heeft bij de affaire-Hwang al met al een sterkgevoel van déjà vu. Het is bij dit soort affaires altijdhetzelfde scenario: eerst de anonieme aantijgingen, dan hetongeloof, het onderzoek, de 'damage control' door allebetrokkenen, het zoeken naar een zondebok, de roep om replicatieen betere controle: 'het hele collectieve zelfreinigingsritueel'.

Probleem is, zegt Hagendijk, dat verantwoordelijkheid in dewetenschap een collectieve verantwoordelijkheid is, gespreid overconcurrerende onderzoekers en organisaties. 'Daardoor krijg jedit soort bedrijfsongevallen. Maar na elke rel gaan we weer overtot de orde van de dag, want niemand heeft een alternatief voorhet systeem.'

Gesjoemel

Heilbron wijst erop dat grote fraudezaken zoals die rond Hwanghet zicht kunnen benemen op een sluipend, structureler fenomeen:gesjoemel door druk van buitenaf. Vooral van het bedrijfsleven,dat met name in de biomedische hoek steeds meer onderzoekbetaalt.

Zo bleek in de VS onderzoek naar de schadelijke effecten vanpopulaire bloeddrukverlagers, calcium channel blockers, forsbeïnvloed te zijn door financiële belangen. Alle onderzoekersdie positief oordeelden over de blockers, hadden banden met defarmaceutische industrie. Van de auteurs zonder zulke belangenwas een kwart neutraal en driekwart negatief.

Geen fraude, wel beïnvloeding door externe druk, aldusHeilbron. 'Blijkens een enquête van de National Institutes ofHealth heeft 15 procent van de onderzoekers ooit opzet,methodologie of resultaten van onderzoek aangepast onder druk vande opdrachtgever.' Dat zou volgens Heilbron weleens schadelijkervoor het vertrouwen in de wetenschap kunnen zijn dan eenfraudegeval als Hwang.

Hagendijk is laconiek over de impact van de affaire. 'Dit isgeen reclame voor de wetenschap, maar je kunt ook zeggen dat hetbewijst dat het systeem wérkt. Rellen als deze leiden toch totvooruitgang. Controlemechanismen in het review-proces wordenverfijnd, resultaten gecheckt, en daarmee verbetert ook dewetenschap zelf.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden