Ook chimpansees hebben rouwrituelen

Opmerkelijk tijdschrift voor Belangwekkende Bijzaken

Thomas was dood. 9 jaar oud was hij nog maar, jongvolwassen voor een chimpansee, toen hij omkwam door een longontsteking. En nu lag hij daar, op zijn rug op de bosgrond in het Chimfunshi-opvangpark voor verweesde en verwaarloosde chimpansees in Zambia. Naast hem zat Noel, zijn 33-jarige pleegmoeder, die al jaren voor hem zorgde, en haar natuurlijke dochter Nina. Een aangrijpend tafereel. De andere chimps van de groep waren weggelokt met eten omdat de verzorgers het kadaver wilden weghalen, maar Noel en Nina wilden niet van Thomas' zijde wijken. Was dit soms verdriet? Een wake? Rouw?

Foto anp

En toen gebeurde het. In vakblad Scientific Reports schrijft vergelijkend psycholoog Edwin van Leeuwen van de Schotse Universiteit van St. Andrews het met de precisie die hoort bij de wetenschap: 'Noel draaide haar bovenlichaam zijwaarts om een harde grasspriet te zoeken, deed het gras in haar mond en opende Thomas' mond met beide handen. (...) Na 3 seconden nam ze het gras met haar rechterhand uit haar mond en begon zorgvuldig met het gras in het gebit te prikken. De hele tijd hield Noel haar gezicht binnen 10 centimeter afstand van Thomas' gezicht, zonder haar blik van zijn mond af te wenden.'

Alsjeblieft: het eerste waargenomen geval van 'werktuiggebruik voor het reinigen van een dode bij chimpansees', zoals boven het artikel staat. 'Ik was verbouwereerd over de intensiteit van de gebeurtenis', vertelt Van Leeuwen achteraf. 'De dieren gedroegen zich totaal anders dan we van ze gewend zijn. Het was ontzettend stil, dat is het normaal nooit. En Noel was compleet gefocust op Thomas. De andere dieren werden niet zomaar met wat voedsel weggelokt, maar met het allerlekkerste wat je maar kunt krijgen. En Noel en Nina gingen er gewoon niet op in.'

Wortels van menselijk sociaal gedrag

'Hartstikke moeilijk' natuurlijk om precies te zeggen wat er in de dieren omging, zegt Van Leeuwen. In zijn vakpublicatie weegt hij de mogelijkheden af: zag Noel misschien een lekker hapje tussen de tanden van haar dode pleegzoon? Maar Van Leeuwen weet heus ook wel hoe absurd dat is. 'Ze lijkt sociale nabijheid te willen zoeken. Alsof ze met een soort vlooigedrag wil zorgen voor het lichaam.'

Dat is boeiend voor een onderzoeker als Van Leeuwen, die de wortels van menselijk sociaal gedrag onderzoekt door 'te proberen verder te kijken dan de menselijke neus lang is', zoals hij zegt. Is dit zo'n wortel? Zijn rouwrituelen op deze manier ontstaan, als voortzetting van apenverdriet? Van Leeuwen zegt het zorgvuldig: 'Misschien geeft het feit dat dit soort gedrag bij chimps kan voorkomen aan dat de drijfveer om iets met het lichaam van een overleden naaste te willen doen evolutionair is verankerd.'

Nu maar afwachten of het gedrag vaker wordt gezien. Of misschien al ergens ís gezien - lang niet alle waarnemingen worden immers netjes wetenschappelijk gedocumenteerd. 'Ik denk dat we hier echt iets zien van een gevoelsleven', zegt Van Leeuwen. 'Het lijkt me sterk dat dit soort voorvallen niet veel vaker plaatsvindt, op plekken en tijdstippen waar er geen camera bij is.'

Uit de vergetelheid

Jaarlijks publiceren Nederlandse wetenschappers 172 duizend onderzoeken. In deze rubriek een greep uit de ontdekkingen die bijna onopgemerkt waren gebleven.

Wie?
Edwin van Leeuwen

Wat is z'n specialiteit?
Vergelijkende psychologie, University of St. Andrews.

Originele titel publicatie?

Tool use for corpse cleaning in chimpanzees.

Vrij vertaald?

Ook chimps reinigen hun doden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.