Ook apen hebben steentijd: ze maken stenen werktuigen

De kapucijnaapjes van het Braziliaanse natuurpark Serra de Capivara hebben een bijzondere gewoonte: ze maken stenen werktuigen. Onbedoeld, zo lijkt het - al weet niemand precies wat de diertjes dan wél bezielt om stenen aan stukken te slaan.

Een kapucijnaapje in het Braziliaanse natuurpark Serra da Capivara slaat een kei kapot op een andere steen.Beeld M. Haslam

Wetenschappers van de universiteiten van Oxford en São Paulo filmden de aapjes terwijl die driftig bezig zijn ronde keien aan stukken te slaan. Meestal door ze tegen elkaar te slaan, maar soms zelfs door een platte steen als aambeeld te gebruiken. Daarbij ontstaan scherpe scherven en brokken die als twee druppels water lijken op miljoenen jaren oude schrapers en vuistbijlen die op sommige vindplaatsen uit de steentijd worden gevonden.

Dat maakt de ontdekking 'geweldig leuk' maar ook 'belangrijk', vinden archeologen daarom. 'Feit blijft dat deze aapjes de afslagen toevallig produceren, en ze niet verder gebruiken. Ze hebben dus niet het inzicht dat scherpe randen nuttig kunnen zijn. Maar op het oog verschillen deze afslagen niet van sommige vroege door de mens gemaakte steenafslagen', constateert werktuigenexpert Veerle Rots van de Universiteit van Luik. Archeologen zullen dus nog beter moeten opletten als ze eenvoudige bewerkte stenen vinden: 'Bijvoorbeeld door te controleren of de afslagen gebruikssporen hebben, of dat er ook botten met snijsporen aanwezig zijn.'

Mogelijk vinden de nietsvermoedende kapucijnaapjes de net opengebroken stenen lekker ruiken of smaken, schrijft het Brits-Braziliaanse team woensdag in Nature. 'De apen likten of snoven ongeveer de helft van de keren aan het gekraakte gesteente. Een indicatie dat ze verpulverd kwarts of korstmos innemen. Hoewel de stenen geen biologisch actieve stoffen bevatten, is bekend dat silicium een essentieel sporenelement is.' Bij chimpansees of bonobo's is het gedrag nooit gezien.

Onze verre Afrikaanse voorouders begonnen zo'n 3 miljoen jaar geleden ook stenen aan stukken te slaan, een ontwikkeling die archeologen duiden als het begin van de menselijke lijn. Maar hoogleraar oude steentijdtechniek Hélène Roche van het Maison Archéologie Ethnologie in Parijs wijst erop dat er een gat van een half miljoen jaar zit tussen de vroegste stenen werktuigen (3,3 miljoen jaar oud) en de eerste echt mensachtige fossielen (2,8 miljoen jaar).

Tekst gaat verder onder foto.

De stenen met de zwarte achtergrond zijn door apen gemaakt, de stenen met de witte achtergrond door mensen.

'Misschien zijn de eerste stenen werktuigen gemaakt door Australopithen', mailt ze, verwijzend naar de rechtoplopende aapjes die voorafgingen aan de mens. Belangrijk dus om te weten wat de kapucijnapen bezielt om de stenen te kraken, vindt Roche. 'Ik denk niet dat de ontdekking uit Brazilië iets zegt over wanneer de mensheid begon. Maar wel over hoe het maken van werktuigen begon.'

Maar hoofdonderzoeker Tomos Proffitt denkt dat ook de oudste Afrikaanse werktuigen toch echt doelbewust zijn gemaakt. 'Zelfs de vroegste stenen werktuigen van Lomekwi (in Kenia, geschat op 3,3 miljoen jaar oud, red.) vertonen een complexiteit die we niet zien bij deze aapjes. Zoals reparaties en nabewerking,' mailt hij desgevraagd.

Gevolgen kan de ontdekking in elk geval hebben voor de archeologie ter plaatse. Zo wijst de Leidse hoogleraar oude steentijd Wil Roebroeks erop dat er in het leefgebied van de aapjes ook de archeologische vindplaats Pedra Furada ligt. Die site bevat zeer omstreden bewoningssporen die nog tienduizenden jaren ouder zouden zijn dan de zogeheten Clovis-cultuur, de vroegste indianencultuur in de nieuwe wereld.

'De primitieve 'werktuigen' die men daar vond, zijn herhaaldelijk afgedaan als stenen die van een hoge klif zijn gevallen. Wat mij betreft terecht', vindt Roebroeks. 'En nu laat deze studie zien dat er nog een andere verklaring mogelijk is.' Proffitt zelf blijft diplomatiek: 'Aangezien ik het materiaal van de site zelf niet ken, kan ik het niet goed beoordelen.'

Veerle Rots wijst erop dat chimps soms ook per ongeluk vuistbijl-achtige stenen voortbrengen. 'Bij het gebruik van stenen voor het breken van noten. Maar het gamma aan geproduceerde stenen producten bij deze kapucijnaapjes is groter en vertoont meer overeenkomsten met wat men van een eenvoudig ensemble geproduceerd door de vroege mens zou kunnen verwachten.'

De nieuwe ontdekking onderstreept kritiek die de laatste jaren vaak klinkt: dat archeologen oermenselijk gedrag wel erg sterk ophangen aan bonobo's en vooral chimpansees, gemeten naar afstamming de meest naaste verwanten van de mens. Feit blijft echter dat de directe voorouder van de mens Australopithecus allang niet meer bestaat: de chimp is niet de stamvader maar een verre neef van de mens - en is daarin niet heel anders dan andere apensoorten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden