Ontmaskerde Marc D. Hauser was 'n fijne spreker

De Leidse hoogleraar dierethologieprof. Carel ten Cate heeft hoorbaar de pest in. Als hij, zegt hij aan de telefoon, destijds had geweten dat de Amerikaanse gedragsonderzoeker Marc D. Hauser verdacht werd van wetenschappelijke onregelmatigheden, had hij nooit voorgesteld om hem de prestigieuze Niko Tinbergenlezing 2009 te laten houden, vorig jaar 20 september.

‘Dan begin je er eenvoudig niet aan. Ik kan alleen maar zeggen: we wisten werkelijk van niets. Hauser was een vooraanstaand academicus en een uitstekende publieke spreker. Ik hoorde dit voorjaar de eerste geruchten op een conferentie in de VS. Ik schrok enorm.’

Zijn Leidse collega en oud-wetenschapsjournalist Jos van den Broek, een ander lid van het organisatiecomité: ‘Dit is natuurlijk heel erg pijnlijk, niet in de laatste plaats jegens de familie van Nobelprijswinnaar Niko Tinbergen, wiens nagedachtenis we met deze reeks lezingen eren. Maar de lezing is geweest, en we kunnen er nu niets meer aan doen, behalve wellicht een wijze les trekken.’

Vorige week vrijdag oordeelde Harvard University na drie jaar onderzoek dat gedragswetenschapper Marc D. Hauser (1959) zich als wetenschapper in acht gevallen aantoonbaar heeft misdragen. Waaruit dat wangedrag precies bestaat, is niet tot in detail openbaar gemaakt. Wel trok Hauser onlangs een artikel uit 2002 in het tijdschrift Cognition terug, het derde op rij.

Eerder al bleek dat Hauser van twee artikelen over het gedrag van penseelaapjes geen originele gegevens kon laten zien. In 2001 was er al een discussie ontstaan over videobanden waarop Hauser had gezien dat penseelaapjes zichzelf in een spiegel als individu herkenden. Andere experts zagen dat helemaal niet in de betreffende videobeelden. Hauser deed zijn verdachte research deels over, met wisselend resultaat.

Drie jaar geleden deed Harvard University tijdens een bezoek van Hauser aan Australië een inval in zijn werkkamer en lab in Cambridge, Mass, en nam computergeheugens en video-opnamen in beslag. Aanleiding waren de aanhoudende klachten van studenten die meenden dat Hauser als onderzoeker min of meer systematisch buiten zijn boekje ging.

Sindsdien is er onderzoek gedaan, dat in januari dit jaar werd afgerond, maar niet gepubliceerd. Kort voor de zomer lekte correspondentie over het onderzoeksrapport uit naar The Boston Globe, waarna de universiteit de hoofdconclusie vrijdag in algemene termen bekendmaakte: acht maal wangedrag.

Welke maatregelen Harvard daaraan verbindt, laat de universiteit nog in het midden. Omdat Hauser met belastinggeld wordt betaald, is de zaak wel overgedragen aan het Openbaar Ministerie.

De laatste jaren profileerde Hauser zich vooral als generalist op het gebied van moraliteit bij dier en mens, steeds minder op grond van concrete dierstudies in zijn lab op Harvard. ‘Hoofdzakelijk ging zijn lezing vorig jaar ook over moraliteit, over psychopaten en morele keuzen’, herinnert Ten Cate zich. ‘Het was een sterk verhaal. En de nu zo controversiële artikelen kwamen volgens mij niet aan de orde.’

De lezing is nog altijd te bekijken op www.tinbergenlezing.nl.

Hauser zelf meldde de laatste maanden op zijn website dat hij tot najaar 2011 afwezig zou zijn, omdat hij aan een nieuw boek werkte, de opvolger van zijn bestseller Moral Minds uit 2006.

Enkele uren na de bekendmaking, vorige week vrijdag, van het oordeel van de onderzoekscommissie van Harvard gaf hij wel een verklaring uit via The New York Times. ‘Ik erken dat ik aanzienlijke fouten heb gemaakt’, schrijft hij, en hij betuigt spijt over de problemen die hij studenten, collega’s en zijn universiteit heeft bezorgd. Sindsdien is het stil.

Of tot de gedupeerden ook de Maastrichtse klinisch psychologe Maaike Cima moet worden gerekend, is nog onduidelijk. Zij publiceerde samen met haar toenmalige studente Franca Tonnaer (tegenwoordig raadslid voor D66 in die stad) en Hauser in 2009 een prominent artikel over zelfbewustzijn bij psychopaten. Cima was deze week niet bereikbaar voor commentaar.

Professioneel iets verder van Hauser verwijderd, maar nog wel in de buurt is de Utrechtse primatoloog Liesbeth Sterck. Zij hield vorig jaar het co-referaat bij de druk bezochte Tinbergenlezing van Hauser, een co-productie van de Universiteit Leiden, Naturalis, NWO en NRC Handelsblad. De laatste (waarvan de oud-chef wetenschap en thans directeur van Museum Boerhaave Dirk van Delft ook bij de organisatie is betrokken) publiceerde vorig jaar een groot vraaggesprek met de Amerikaanse hoofdspreker.

Sterck: ‘Mijn lezing stond, op een enkele dubbeling na, los van het werk van Hauser; hij zit veel meer in de taalhoek dan ik. Maar dit is niettemin heel vervelend, omdat het zoveel vragen oproept. Harvard moet wat mij betreft snel echte openheid geven over wat er mis is met Hausers werk. Nu weet niemand wat je nog kunt vertrouwen.’

Medeorganisator Jos van den Broek bezweert ten tijde van de voordracht van Hauser als spreker (na grote biologen als Stephen J. Gould, E.O. Wilson en Richard Dawkins) niets te hebben geweten van diens omstreden positie in de VS, die toen al zeker drie jaar speelde.

‘Nogmaals: als we indertijd ook maar een gerucht hadden opgevangen, hadden we het niet gedaan. Omwille van Niko. Zelfs die huiszoeking was volgens mij slechts in heel kleine kring bekend. Dat nu opeens iedereen zegt dat hij het allang wist, lijkt me haaiengedrag: trappen als iemand van zijn voetstuk valt.’

Ook Sterck wist vorig jaar van niks, maar zij nuanceert de kwestie. ‘Hauser was kennelijk verdacht, maar niet veroordeeld. Het is misschien ook wel zo netjes om dat even niet aan de grote klok te hangen.’

Marc Hauser tijdens zijn Tinbergenlezing, september 2009 in Leiden. (LU) Beeld
Marc Hauser tijdens zijn Tinbergenlezing, september 2009 in Leiden. (LU)
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden