Ontdekking supergeleiding was geen geluk bij een ongeluk

LEIDEN - Wetenschapshistorici hebben in de archieven van Museum Boerhaave een aantekenboekje herontdekt dat nieuw licht werpt op de ontdekking van supergeleiding in Leiden in 1911. Uit notities van de latere Nobelprijswinnaar Heike Kamerlingh Onnes blijkt dat die ontdekking absoluut geen geluk bij een ongeluk was, zoals lang is gedacht.

Aantekeningen van Kamerlingh Onnes

Dat april 1911 in Leiden supergeleiding werd ontdekt, is algemeen bekend. Bij extreme afkoeling van kwik zag het team van Kamerlingh Onnes dat het metaal zijn elektrische weerstand verliest.
Het Leidse lab was in die tijd de enige plaats ter wereld waar temperaturen tot ver onder het nulpunt konden worden gerealiseerd. In 1908 was Kamerlingh Onnes de eerste die heliumgas vloeibaar maakte door het ver af te koelen. Daarvoor kreeg hij in 1931 de Nobelprijs.

Precies gedocumenteerd
Die ontdekking is zeer precies gedocumenteerd, mede door de bewaard gebleven dagelijkse aantekeningen van Kamerlingh Onnes. Maar de ontdekking van supergeleiding was veel onduidelijker. Gangbaar was het verhaal dat het wegvallen van de elektrische weerstand eerst voor een kortsluiting werd aangezien. Toen een knecht per ongeluk indommelde en de koeling vergat, bleek dat de weerstand terugkeerde. Kennelijk was temperatuur de bepalende factor.

Aantekeningen van de cruciale periode leken weg uit de reeks notitieboekjes van Kamerlingh Onnes die Museum Boerhaave bezit, schriftjes vol nauwelijks leesbare kriebels in zacht potlood. Wel waren er een boekje met opschrift 1909-1910, en een boekje 1911-1912 dat vanaf oktober 1911 loopt.

Verkeerd gelabeld
Boerhaave-directeur Dirk van Delft en de Leidse fysicus Peter Kes ontdekten dat het eerste boekje verkeerd was gelabeld en in feite tot oktober 1911 doorloopt. Het misverstand moet zijn ontstaan doordat Onnes zelf begin 1911 per abuis 1910 noteert, schrijven ze deze maand in het blad NWT Magazine.

Op de aantekening van 8 april 1911 staat om 16.00 uur 'Kwik nagenoeg nul.' Dat, zegt Van Delft, is het exacte moment van de ontdekking van supergeleiding. Daarbij blijkt ook dat de onderzoekers meteen beginnen te experimenteren met de temperatuur, om te zien wat die doet. Boven ongeveer min 269 graden keert de geleiding opeens terug. Van een dommelende knecht is geen sprake.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.