Nieuws Handelsroute

Ontdekking in het Vaticaan: 13de-eeuwse tekeningen van kaketoe wijzen op oude handelsroute

In een 13de-eeuws manuscript in de bibliotheek van het Vaticaan hebben wetenschappers vier tekeningen gevonden van een geelkuifkaketoe. Volgens de onderzoekers wijst de ontdekking erop dat er al veel eerder handelscontact was tussen Europa en Australië dan gedacht.

Een van de schetsen van de kaketoe in het 13de-eeuwse manuscript De Arte Venandi cum Avibus. Beeld Biblioteca Apostolica Vaticana

De onderzoekers vonden de opmerkelijke tekeningen tussen honderden illustraties van valken, spreeuwen en andere Europese vogels in het manuscript. Omdat de geelkuifkaketoe afkomstig is uit Australië, Indonesië of een van de eilanden uit die regio, biedt de vondst volgens de onderzoekers een nieuwe kijk op oude handelsroutes.

‘Volgens het eurocentrische beeld was Australië tot de 17de en 18de eeuw een onontdekt continent’, mailt de Australische historicus Heather Dalton, een van de auteurs van de nieuwe studie. ‘Deze kaketoe laat zien dat het in de wateren ten noorden van Australië bruiste van de handel in allerlei goederen.’

Onderzoekers vonden de tekeningen in het manuscript van Frederik II, keizer van het Heilige Roomse Rijk, een gebied dat in de middeleeuwen ontstond in Centraal-Europa. Frederik was een groot liefhebber van exotische dieren. In zijn stallen liepen onder meer giraffen, cheeta’s en een olifant rond. De kaketoe kreeg Frederik II van de sultan van Egypte, die het dier op zijn beurt weer uit het zuidoostelijke deel van Azië of Australië wist te halen. Een zeereis die veel vogels niet zouden overleven, maar goed verzorgde kaketoes kunnen zo’n avontuur wel aan.

Bij heftige emoties – angst, agressie, opwinding – gaat de kuif van een kaketoe rechtop staan. Dat dit niet het geval is bij de geelkuifkaketoe op de tekening, is volgens de onderzoekers een aanwijzing dat de vogel zich op zijn gemak voelde bij de illustrator.

De Leidse hoogleraar Paul Smith, gespecialiseerd in vroegmoderne natuurlijke historie maar niet betrokken bij de nieuwe studie, beaamt dat de 13de-eeuwse tekeningen een kaketoe laten zien. ‘Aan de andere Europese vogels van die dezelfde illustrator zie je dat hij heel realistisch tekende. Bovendien is dit duidelijk een kaketoe, dat zie je niet alleen aan de kuif en de kleuren, maar ook aan de twee tenen die naar voren wijzen. Bij de meeste vogels wijzen drie tenen naar voren.’

Wel merkt hij op dat het onduidelijk is wat voor soort geelkuifkaketoe het precies betreft. ‘Is het de grote geelkuifkaketoe, die leeft in Australië? Of de kleine geelkuifkaketoe, die voorkomt in Indonesië? De nadruk op Australië in de internationale berichtgeving over dit onderzoek van de Universiteit van Melbourne lijkt me wat politiek geladen. Zo van: kijk eens wat hier vroeger allemaal al voor interessants gebeurde voordat de Europeanen voet aan wal zetten.’

Een grote geelkuifkaketoe in Sydney, Australië. Beeld Reuters

Volgens Dalton is het vooral belangrijk dat de 13de-eeuwse kaketoe zijn oorsprong had ten oosten van de zogeheten Wallacelijn, een grens ter hoogte van Indonesië die markeert vanaf wanneer je vooral organismen begint te zien die gerelateerd zijn aan soorten in Australië.

Volgens Smith gebeurt het regelmatig dat dieren in historische afbeeldingen aanwijzingen geven over handelsroutes. Zelf vond hij beschrijvingen en tekeningen van een neushoornvogel die in 1571 werd geschoten bij de Slag bij Lepanto, een zeeslag voor de kust van het huidige Griekenland tussen christenen en het islamitische Ottomaanse Rijk. ‘Moet je je voorstellen dat tijdens zo’n strijd ineens een enorme neushoornvogel overvliegt. Zeelieden hadden de vogel uit Zuidoost-Azië meegenomen, maar blijkbaar wist het dier in het strijdgewoel te ontsnappen.’

Beeld Volkskrant infographics
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.