nieuws

Onderzoekers: resultaten Spoetnikvaccin vol ‘schijnbare fouten en cijfermatige inconsistenties’

De klinkende onderzoeksresultaten van het Russische Spoetnikvaccin zitten vol ‘schijnbare fouten en cijfermatige inconsistenties’. Optelsommen kloppen niet, proefpersonen duiken op en zijn opeens weer verdwenen, en in de statistische details zitten patronen die wel erg toevallig zijn.

Een lading van het Spoetnikvaccin arriveert in Caracas, de hoofdstad van Venezuela. Beeld REUTERS
Een lading van het Spoetnikvaccin arriveert in Caracas, de hoofdstad van Venezuela.Beeld REUTERS

Dat schrijven negen wetenschappers, uit onder meer Nederland, in artsenblad The Lancet. De kritiek zegt niks over de daadwerkelijke werkzaamheid van het vaccin, maar roept wel de vraag op of de door Rusland gemelde cijfers wel kloppen.

Zo blijken de Russen de wetenschappelijke doelpalen achteraf te hebben verzet: vooraf vastgelegde onderzoeksafspraken zijn zeker een keer tussentijds bijgesteld. Intussen slaat het Moskouse Gamaleya Instituut, dat het vaccin ontwikkelde, alle verzoeken om openheid van zaken in de wind, klagen de westerse wetenschappers.

Russische vaccinologen meldden in februari dat hun coronavaccin liefst 91,6 van de mensen die ermee zijn ingeënt beschermt tegen het virus, en van de ingeënte ouderen zelfs 91,8 procent. Een veel beter resultaat dan de vergelijkbare vaccins van Janssen en AstraZeneca, die net als het Russische vaccin zijn gebaseerd op omgebouwde verkoudheidsvirussen die een coronainfectie nabootsen.

Waslijst bezwaren

Maar in The Lancet komt een Amerikaans-Frans-Nederlands gezelschap, onder wie methodoloog Lex Bouter en epidemiologen Hans Berkhof en Gowri Gopalakrishna (allen Amsterdam UMC), nu met een waslijst bezwaren. ‘We nodigen de onderzoekers nogmaals uit om de data waarop hun analyses steunen, publiek beschikbaar te maken’, aldus de critici, met nauwelijks verhulde irritatie. Een aantal van hen vroeg na een eerdere studie ook al tevergeefs om de ruwe cijfers.

Verstopt in de Russische studie vonden de wetenschappers allerlei barstjes. Zo lijkt het vaccin voor alle leeftijden net zo effectief, terwijl de onzekerheidsmarges zeer ruim zijn. Nogal verdacht, omdat het zoiets is als met een blinddoek om steeds precies in de roos schieten. Ook wijzen de critici erop dat er 14 duizend onderzoeksdeelnemers wel zijn aangemeld, maar vervolgens om onduidelijke reden niet meededen aan de vaccintests zelf.

In een kribbig weerwoord wimpelen Denis Logunov en collega’s van het Gamaleya Instituut de kritiek weg: ‘De veiligheid en werkzaamheid van het Spoetnik V-vaccin is bevestigd in meerdere studies.’ Afgezien van hier en daar wat ‘simpele tikfouten’, zou er niets mis zijn met hun onderzoeksverslag. Bovendien wijzen de Russen erop dat het vaccin inmiddels in 51 landen is geregistreerd. Dat bewijst dat het Moskouse onderzoek ‘volledig voldoet aan de standaarden’, aldus Logunov.

Gephotoshopt

Het is het zoveelste bizarre voorval rond het Russische vaccin. Na de eerste wetenschappelijke publicaties over de werkzaamheid ervan wezen wetenschappers erop dat sommige grafiekjes wel erg op elkaar lijken, alsof ze zijn gephotoshopt.

Ouderen staan in de rij in Argentinië om het Spoetnikvaccin te krijgen.  Beeld EPA
Ouderen staan in de rij in Argentinië om het Spoetnikvaccin te krijgen.Beeld EPA

In Slowakije ontdekten gezondheidsautoriteiten intussen dat geleverde Spoetnikvaccins anders waren samengesteld dan de Russen in de wetenschappelijke literatuur hadden beschreven. En in Brazilië kwam men tot het inzicht dat het vaccin uit Moskou nog zich vermenigvuldigende verkoudheidsvirussen bevatte. Reden voor het Braziliaanse geneesmiddelagentschap Anvisa om het vaccin niet toe te laten tot de markt.

Op alle incidenten reageerde Moskou hetzelfde: met ontkenning en een tegenaanval. Zo schamperde het Gamaleya Instituut dat de Braziliaanse beschuldigingen ‘niet serieus genomen kunnen worden’ en spande men een proces aan, en werd Slowakije gesommeerd de vaccins terug te sturen wegens ‘talloze contractschendingen’.

En nu weer de nieuwe academische kritiek, op wat toch het klinkende bewijs moet zijn voor de werkzaamheid van het vaccin. De negen wetenschappers leerden elkaar kennen omdat ze eerder onafhankelijk van elkaar probeerden ruwe onderzoekscijfers los te krijgen uit Rusland. Tevergeefs: ‘We hebben meerdere verzoeken gedaan voor toegang tot de ruwe data, maar die werden nooit beantwoord’, beklagen ze zich.

Veiligheidsafdeling

Openheid van cijfers is een belangrijke toetssteen van de wetenschap, omdat het onderzoekers in staat stelt elkaars werk te controleren. De Russische wetenschappers willen hun cijfers echter pas achteraf vrijgeven, en dan alleen nog na ‘goedkeuring van belanghebbenden, inclusief een zogeheten veiligheidsafdeling’, mopperen de critici, verwijzend naar de kleine lettertjes in het Russische onderzoek.

‘Onze zorgen betekenen niet dat het vaccin al dan niet werkt’, benadrukt initiatiefnemer Florian Naudet van de Universiteit van Rennes in een toelichting. ‘Het betekent dat elke beoordeling van dit onderzoek een zorgvuldige blik op de data vereist. En de reactie van de auteurs doet vermoeden dat we nog ver verwijderd zijn van openheid.’

In Europa zit goedkeuring van het vaccin nog in de pijplijn. Toch leidde de Russische houding ook in Brussel al tot irritatie: op Twitter maakt Spoetnik zeer agressief reclame voor zichzelf door de concurrerende vaccins van vooral Pfizer zwart te maken. In een vernietigend rapport beticht de Europese dienst voor externe aangelegenheden EEAS de Russen ervan daarmee ‘desinformatie’ en ‘haatzaaiende boodschappen’ te verspreiden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden