Onderzoekers: nieuwe stof werkt tegen tal van virussen

Onderzoekers zijn vol verwachting over een middel dat meerdere virussen met succes zou kunnen bestrijden en dat niet vatbaar zou zijn voor resistentie.

Een man spuit op 5 april in Singapore insecticiden tegen muggen die het denguevirus bij zich dragen. Beeld AFP

Het klinkt haast te mooi om waar te zijn. Een nieuwe, in Nederland ontwikkelde klasse stoffen lijkt in staat het hiv-virus, maar ook het hepatitis-, knokkelkoorts- en westnijlvirus te bedwingen. 'Baanbrekend' en 'zeer effectief', vinden de makers zelf. Eerst maar eens testen op patiënten, reageren anderen.

Een van de stoffen, hangende de patentaanvraag nogal geheimzinnig 'verbinding 16d' genaamd, boekt in elk geval veelbelovende resultaten in gekweekte menselijke cellen, schrijven Italiaanse en Spaanse onderzoekers die het middel onderzochten deze week in vakblad PNAS. Bij eerste, verkennende tests waarbij men 16d inspoot bij proefdieren, was bovendien weinig te merken van bijwerkingen.

Gunstige vooruitzichten

Dat maakt 'de vooruitzichten buitengewoon gunstig', stelt Jan Willem Bakker van First Health Pharmaceuticals, het Amsterdamse bedrijf dat de stof ontwikkelde. Aan de Universiteit van Glasgow is viroloog Arvind Patel, niet betrokken bij de studie in PNAS, het daarmee eens. 'Er is nog een lange weg te gaan, maar wat ik hier zie, is al behoorlijk indrukwekkend. Een zeer interessante stof', zegt Patel, die overigens wel samenwerkt met de Italiaanse en Spaanse onderzoekers.

Bacteriën zijn sinds de ontdekking van penicilline te bestrijden met antibiotica, maar tegen virussen bestaat zo'n universeel werkend middel nog niet. Met 16d - en de nieuwere varianten, die achter de schermen worden getest - denkt First Health Pharmaceuticals zo'n stof nu op het spoor te zijn. De verbinding saboteert een al in het lichaam aanwezig enzym genaamd DDX3, dat veel virussen kapen om zichzelf te vermenigvuldigen. In theorie kan dat de voortplanting van alle virussen die gebruikmaken van DDX3 blokkeren: van herpes tot hepatitis c, van noro- tot westnijlvirus, en van hiv tot zika.

Resistentie

Het andere grote voordeel, zegt Bakker, is dat er bij het enzym moeilijk resistentie kan optreden. DDX3 hoort immers al bij het lichaam, zodat het virus geen kans krijgt zich aan te passen. Het is een beetje of je bij sluitingstijd kroegbezoekers verjaagt, niet door het ze te vragen (waarna er altijd wel een paar blijven zitten), maar door de tap af te sluiten en de stoelen weg te halen. Het lichaam zelf kan intussen wel even toe met minder goed werkend DDX3, is de gedachte van de onderzoekers.

Mogelijk kan die aanpak zelfs een sluimerende hiv-infectie verslaan, meent Bakker. Het aidsvirus heeft immers de onhebbelijkheid dat het zich 'slapend' schuilhoudt in weefsels, om zich later opeens alsnog te vermenigvuldigen. Als dat gebeurt terwijl 16d in de weg zit, 'komt er geen nieuw virus de cel meer uit', vermoedt Bakker, en sterft de cel.

Wolken aan de lucht

Hoopvol, maar nog wel erg pril, reageert Guus Bol (UMC Utrecht), die veel onderzoek doet naar DDX3 en niet betrokken is bij 16d. 'De hypothese dat remming van DDX3 de replicatie van meerdere virussen kan stoppen, is logisch. En het is ook cool dat ze dit principe laten zien', vindt hij. Toch zien Bol en Patel wolken aan de lucht: zo laat de wateroplosbaarheid van de stof te wensen over, waardoor de onderzoekers weinig medicijn in hun proefdieren kregen en het middel zich ophoopte in het vetweefsel. 'Dat kan nog weleens problematisch zijn', zegt Bol. 'We moeten gewoon de verdere dierproeven afwachten', stelt Patel.

Bakker denkt al verder. Zo wijst hij erop dat 16d inmiddels opvolgers heeft die 'nog actiever en nog minder toxisch' zijn en verwacht hij dat het probleem met de oplosbaarheid is op te lossen. Vooral 'snelle' virusziekten zoals ebola en knokkelkoorts acht hij geschikt voor de eerste patiëntenproeven omdat patiënten het middel dan kort gebruiken.

Een aanpak tegen kanker?

Een andere ziekte waartegen DDX3-remmers wellicht ooit iets kunnen uitrichten is kanker, meent First Health Pharmaceuti-cals. Bij sommige agressieve tumoren is DDX3 immers overactief. Veel experts vermoeden daarom dat het aanpakken van het enzym bij zulke kankers weleens een slimme tegenzet kan zijn. 'Eigenlijk denken we dat tumoren verslaafd zijn aan DDX3', stelt Guus Bol, die een paar jaar geleden op het onderwerp promoveerde.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden