Onderzoekers lezen eeuwenoude briefgeheimen – dwars door de verzegelde envelop heen

Ongeopende brieven zijn vanwege bijvoorbeeld hun zegels van grote historische waarde, maar hun inhoud is dat ook. Dankzij een nieuw ontwikkeld computeralgoritme kunnen wetenschappers die brieven nu lezen zonder het zegel te verbreken.

Een ongeopende 17de-eeuwse brief. Wetenschappers kunnen die met nieuwe technieken lezen zonder de envelop te openen.  Beeld MIT
Een ongeopende 17de-eeuwse brief. Wetenschappers kunnen die met nieuwe technieken lezen zonder de envelop te openen.Beeld MIT

Een internationaal team van onderzoekers, onder wie Rebekah Ahrendt van de Universiteit Utrecht en Nadine Akkerman van de Universiteit Leiden, werkte de afgelopen jaren aan een methode om briefgeheimen te ontrafelen zonder de brief te hoeven aantasten. Vandaag presenteren ze hun resultaten in het wetenschappelijke tijdschrift Nature Communications.

De 17de-eeuwse postmeester Simon de Brienne uit Den Haag bewaarde onbezorgde post in een grote kist. Die kist, gevuld met zo’n 2.600 brieven, is nu in handen van Beeld en Geluid Den Haag. Onderzoekers hebben veel van die brieven al geopend. Zeshonderd daarvan lieten ze dicht omdat ze anders de driehonderd jaar oude zegels moeten verbreken of de envelop moeten opensnijden. Nu kunnen ook die brieven gelezen worden.

Eerst scannen de wetenschappers de ongeopende brief met een CT-scanner die ziekenhuizen ook gebruiken om de binnenkant van een lichaam te visualiseren. Het resultaat: een driedimensionale kopie van de gesloten brief, waar wetenschappers dwars doorheen kunnen kijken.

Vervolgens moet de digitale brief ‘opengevouwen’ worden. Geen sinecure, want 17de-eeuwse brievenschrijvers hadden bijna allemaal een unieke vouwmethode, zodat de geadresseerde kon weten wanneer de boodschap was onderschept en door een ander gelezen. Hoe geheimer de boodschap, hoe ingewikkelder het vouwwerk. Vier jaar lang werkten de onderzoekers aan een computeralgoritme dat scans van zulke brieven automatisch uit elkaar kan vouwen.

Een driedimensionale CT-scan van een brief wordt digitaal uitgevouwen. De ontvanger kon aan de vouwtechniek afleiden of iemand de brief had onderschept en stiekem gelezen. Beeld MIT
Een driedimensionale CT-scan van een brief wordt digitaal uitgevouwen. De ontvanger kon aan de vouwtechniek afleiden of iemand de brief had onderschept en stiekem gelezen.Beeld MIT

De onderzoekers pasten de techniek direct toe op een brief uit 1697. Hierin vroeg Jaques Sennacques aan zijn neef Pierre Le Pers om een officieel overlijdensbericht van Daniel Le Pers. Zo’n brief geeft een inkijkje in het leven van normale mensen uit die tijd. Dat is bijzonder, want meestal worden alleen de brieven van hooggeplaatsten bewaard.

Geert Janssen, hoogleraar vroegmoderne geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam (niet verbonden aan dit onderzoek), vindt de nieuwe methode ‘fascinerend’. ‘Een brief uit de 17de eeuw die nog nooit is geopend spreekt enorm tot de verbeelding.’

Voor historici zijn brieven een bijzondere categorie bronnen. Janssen: ‘Ze zijn niet alleen een belangrijke informatiebron, maar we kunnen er ook uit destilleren hoe mensen de tijd beleven, wat ze van iets vinden, hoe ze naar de wereld kijken. Doordat ze persoonlijk zijn, vullen brieven formelere bronnen aan zoals politieke documentatie, vergaderstukken of kranten.’

De nieuwe techniek benadrukt het belang van brieven als ‘materieel object’. ‘Een brief is meer dan alleen een stuk tekst’, verklaart Janssen. ‘Veel brieven uit de 17de en 18de eeuw zijn verzegeld en bevatten vaak zand om de inkt te laten drogen. Als je zo’n brief opent, maak je het zegel kapot en valt het zand eruit. Die historische informatie ben je dan kwijt. Nu ontdekken we ook het belang van het vouwwerk.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden