interviewgiselinde Kuipers

Onderzoeker naar coronagrappen: ‘Harde humor over corona heb ik nog amper gezien’

Grappen over hamsteren, wc-papier en quarantaine overspoelen social media. Wat is de rol van humor tijdens de pandemie? Humordeskundige en socioloog Giselinde Kuipers van de KU Leuven begon een onderzoek

Het laatste stukje wc-papier waar op staat: The end is near. Kinderen die vastgebonden op de grond liggen met een prop in de mond omdat mama moet thuiswerken. Of een man die twittert: ‘Mannen worden het zwaarst getroffen door de maatregelen. Geen voetbal, geen kroeg, geen Formule 1. Vrouwen kunnen nog steeds alles doen.. koken, de was, schoonmaken, poetsen en boodschappen doen..’ Het regent grappen op social media – bejubeld of verguisd – over de toestand waarin de wereld ineens verkeert. Reden voor Giselinde Kuipers, humordeskundige en socioloog bij de KU Leuven, om snel een onderzoek te starten naar de ontwikkeling van coronahumor en hoe die tussen landen verschilt.

U hebt een oproep op Twitter geplaatst om corona- en covid-19-grappen in te sturen via een online enquête. Wat wilt u precies gaan onderzoeken en hoe gaat u dat doen?

‘Inderdaad, drie weken geleden heb ik een oproepje op Twitter geplaatst en inmiddels stromen de grappen binnen. Duizenden hebben we er al. Mijn collega Mark Boukes en ik zijn geïnteresseerd in nieuwe vormen van humor die opkomen tijdens de coronacrisis. We hopen achteraf te kunnen zien hoe corona- en covid-19-grappen zich hebben ontwikkeld en of er verschillen tussen landen zijn. Maar voorlopig verzamelen we alleen, want we zitten nog middenin de coronacrisis.’

Er circuleren nu veel grappen over hoe we met de coronacrisis omgaan, zoals je kinderen willen vastbinden omdat je je niet kunt concentreren tijdens het thuiswerken. 

‘Dat soort grappen gaan eigenlijk niet over de ziekte, maar meer over relatief klein leed, zoals vervelen. Daar kwets je niemand mee, die zijn vrij onschuldig.’

Heeft u ook al coronagrappen gezien waarbij u denkt: oef, die is op het randje?

‘Nauwelijks nog. Dat verrast me toch wel, maar is wel in lijn met de nogal tijd verbazend goed volgehouden solidariteit.Voordat er echt harde grappen komen, moet er denk ik eerst iets veranderen waardoor de ernst van de situatie voor iedereen erg voelbaar wordt. Dus als opeens veel mensen erg ziek worden, als het aantal sterfgevallen toeneemt of als een bekende Nederlander overlijdt. Dan zou de sfeer kunnen omslaan en gaan mensen meer harde grappen maken, vooral zwarte humor of galgenhumor. Daarmee proberen mensen hun gevoel op afstand te zetten, nu de ellende en narigheid opeens dichtbij komt. Met dat soort harde humor hebben mensen vaak meer moeite. Ik heb zulke grappen nauwelijks nog voorbij zien komen, zelfs niet uit Italië.’

U zegt ‘nauwelijks’, welke harde grappen zag u al wel?

‘Ik heb één of twee grappen voorbij zien komen die over het coronavirus en zombies gingen. Dat is al iets bloederiger. Galgenhumor of zwarte humor heeft een andere toon dan de relatief milde grappen die je nu nog hoort. Dat is een soort pijnstillende of verdovende humor die we bijvoorbeeld zien bij mensen die op de spoedeisende hulp, op de ambulance of bij de brandweer werken. Bij grimmige grappen die je vaak na rampen ziet die mensen aangaan, gaat het om grappen over dood, leed en pijn. Via die grappen laat je als het ware een luik neer tussen jezelf en je gevoel. Die grappen komen nog wel, maar nu zijn we nog niet zo ver.’

Niet iedereen zal die harde grappen kunnen waarderen. 

‘Klopt. Mensen weten vaak goed met wie ze welke grappen wel of niet kunnen delen. Daarom zit bij het controleren van grappen die niet kunnen allereerst veel zelfcensuur. Daarna zie je dat mensen elkaar op de vingers gaan tikken. Tegenwoordig gebeurt dat vaak als iemand in de media iets zegt wat later niet wordt gewaardeerd. Twitter is nu bijvoorbeeld eventjes verbazend lief geworden, maar zodra de eerste bekende persoon op tv een grapje maakt dat verkeerd valt, dan zijn we denk ik gewoon weer terug bij het Twitter van zeven weken geleden en dan zegt iedereen hoe erg die grap is. Ik denk dat komedianten en cabaretiers goed begrijpen dat de sfeer snel om kan slaan, want die houden zich stil.’

U heeft onderzoek gedaan naar rampengrappen na 9/11. Toen circuleerden daags na de aanslag al de eerste rampengrappen op Nederlandse websites. Daar zaten afbeeldingen bij zoals King Kong die op de Twin Towers staat met de tekst: Where was King Kong when we needed him?, of een filmposter met Tali Wars, America strikes back. Nu zag u grappen met zombies. 

‘Rampenhumor zit stampvol verwijzingen naar mediacultuur en populaire cultuur, zoals reclameslogans, filmposters, parodieën op liedjes of zombies. De verklaring die hier meestal voor wordt gegeven, is dat mediacultuur iets mogelijk heeft gemaakt wat daarvoor niet kon: dat je aan de ene kant direct betrokken wordt bij de dingen die erg zijn, maar dat die tegelijkertijd toch ver van je af staan. Je zit toch in je eigen omgeving en kijkt in de krant of naar een scherm. In die vervreemdende ervaring schijnt rampenhumor tot bloei te zijn gekomen.’

Humoronderzoeker Giselinde KuipersBeeld KU Leuven

‘Verboden’ galgenhumor van artsen

Naar humor in de zorg is volgens medisch-ethicus Katie Watson van de Northwestern University behoorlijk wat onderzoek gedaan, maar naar galgenhumor onder professionele hulpverleners amper. Dat soort grappen zijn ook moeilijk te onderzoeken, want die worden voornamelijk in besloten kring gemaakt. Toch kwam Watson zo’n grap ter ore. Die zette haar aan tot haar onderzoeken naar galgenhumor onder artsen. In haar artikel Gallows Humor in Medicine, gepubliceerd in Hastings Center Report, beschrijft Watson een gebeurtenis die een vriend, David, haar 15 jaar na dato nog altijd vol gêne vertelde. Tijdens een nachtdienst op de eerste hulp hadden hij en zijn collega’s, allemaal jonge dokters, tevergeefs geprobeerd om een pizzabezorger te redden die net buiten het ziekenhuis was neergeschoten. Bij de aanval had de jongen de pizza met doos en al op de grond laten vallen. Toen David en zijn collega’s de door hen bestelde pizza op straat vonden, grapte een collega: ‘Hoeveel fooi vind je dat we hem moeten geven?’ Een heftig verhaal dat volgens Watson niet zomaar veroordeeld moet worden als onethisch. Dit soort zwartgallige grappen die in besloten kring gedeeld worden, hebben een belangrijke functie bij het verwerken van het leed en de ellende waar deze hulpverleners tijdens hun werk mee te maken krijgen. En volgens Watson is die verwerking nodig om de volgende patiënt in nood goed te kunnen helpen. 

Coronahumor 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden