Nieuws Plan S

Onderzoek gratis toegankelijk? Graag, maar niet te snel, zeggen wetenschappers

De Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), een genootschap van 500 excellente wetenschappers uit alle disciplines, heeft kritiek geleverd op ‘Plan S’. Dat plan van elf EU-landen – waaronder Nederland – verplicht wetenschappers vanaf 2020 de resultaten van onderzoek te publiceren in gratis toegankelijke vakbladen.

Bibliotheek van de Universiteit Utrecht. Beeld Hollandse Hoogte / Bert Spiertz

‘Plan S heeft onder wetenschappers tot waardering geleid, maar ook tot discussie en zorgen’, schrijft de KNAW in haar officiële reactie. Dat plan moet ervoor zorgen dat onderzoek dat uit de schatkist wordt bekostigd, openbaar toegankelijk is. Abonnementen op vakliteratuur zijn vaak peperduur, waardoor veel mensen in de praktijk de onderzoeksresultaten nu niet kunnen inzien.

De KNAW zet zich al geruime tijd in voor vrij toegankelijke wetenschap. De Akademie pleit daarom niet voor afblazen van Plan S, maar voor herbezinning. Volgens haar kan ‘invoering zonder gedegen uitwerking de wetenschappelijke positie van Nederland schaden.’ De bezwaren die de KNAW aandraagt, leven volgens haar bij veel wetenschappers.

Zo houdt het plan onvoldoende rekening met verschillen in publicatiecultuur tussen vakgebieden. Waar sommige publiceren in grote, commerciële vakbladen, doen andere dat vooral in kleinschalige tijdschriften van vakverenigingen. Die kunnen de omslag naar vrij toegankelijk publiceren mogelijk niet betalen.

Risico

Daarnaast bestaat het risico dat Plan S Nederland onaantrekkelijk maakt voor onderzoekers. Landen als de VS en Duitsland doen nog niet mee, zodat daar gewoon in traditionele toptijdschriften als Science, Nature en Cell mag worden gepubliceerd. ‘Sommige wetenschappers merken nu al aarzelingen bij buitenlandse onderzoekers om naar Nederland te komen’, schrijft de Akademie.

Ook plaatst de KNAW vraagtekens bij de invloed van het plan op de loopbaan van onderzoekers. Die worden nu vaak beoordeeld aan de hand van publicaties in toptijdschriften en zouden in de problemen kunnen komen wanneer hen verboden wordt in die bladen te publiceren.

‘Het is goed dat de KNAW de stem en de zorgen van de wetenschappers in deze discussie laat horen’, zegt een woordvoerder van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap in een reactie. Volgens het ministerie staat de toegankelijkheid van de resultaten voorop. ‘Snelheid en zorgvuldigheid dienen daarbij hand in hand te gaan.’

Meer kritiek

Overigens is de KNAW niet de enige partij die kritiek heeft op Plan S. In een opiniestuk in het vrij toegankelijke vakblad PNAS formuleerde Marcia McNutt, oud Science-hoofdredacteur en de huidige voorzitter van de Amerikaanse National Academy of Sciences, soortgelijke bezwaren als de KNAW. ‘Ik maak me zorgen dat de bedenkers van Plan S onvoldoende hebben gesproken met onderzoekers, redactieleden van vakbladen en leiders van wetenschappelijke instituten over hoe schadelijk dit plan kan zijn voor de organisaties die onderzoekers en hun onderzoeksgebieden steunen.’

Uit recent Noors onderzoek blijkt bovendien dat op z’n best slechts 15 procent van de al bestaande vrij toegankelijke vakbladen uit de exacte en medische hoek voldoen aan de stringente eisen die Plan S aan dergelijke bladen stelt. In totaal identificeerden de onderzoekers veertien eisen, waarvan de meeste technisch van aard zijn. Zo moeten artikelen in de vakbladen online bijvoorbeeld linken naar databases met de (ruwe) onderzoeksgegevens en bij analyses gebruikte computerprogrammacodes, iets dat lang niet bij alle bladen al gebeurt. Ook zijn er eisen die raken aan de gebruikte businessmodellen. Zo mogen vrij toegankelijke vakbladen voortaan geen vaste redactieleden meer delen met vakbladen die een abonnementsmodel hanteren.

Net als de KNAW zijn de onderzoekers niet tegen het plan, schrijven ze in hun onderzoek. ‘Maar op het huidige tempo van invoering zien we bedreigingen voor een aantal vrij toegankelijke vakbladen van hoge wetenschappelijke kwaliteit.’ Mogelijk hebben veel van de bladen niet het budget om de door Plan S gewenste omslag te maken.

Robert-Jan Smits (TU Eindhoven), gezant van de EU-commissie op dit vraagstuk en één van de architecten van Plan S, stelt tegen het vakblad Science dat voldoen aan de eisen bovenal de verantwoordelijkheid is van de vakbladen zelf. ‘Onze gewijzigde implementatiehandleiding, die komende lente na input van het publiek wordt gepresenteerd, laat zien dat het goed mogelijk is om aan de eisen te voldoen.’

Elf EU-landen besluiten: vanaf 2020 moet alle wetenschappelijke literatuur gratis beschikbaar zijn. Onderzoekers, maar ook huisartsen, patiënten, ziekenhuizen en bedrijven die geen peperdure abonnementen op de vakliteratuur kunnen betalen, moeten publiek betaald onderzoek dan gratis kunnen inzien.

Jonge wetenschappers verdienen zekerheid – een snelle invoering van plan S draagt daar niet aan bij. Voor de wetenschap overgaat naar verplicht vrij toegankelijk publiceren, moet duidelijkheid komen over de nieuwe manier van beoordelen van wetenschappers. Dat betogen academici Lennart de Groot en Barbara Braams.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden