Onderzoek: bijen 'praten' via trilsignalen

Hoe groot is de vijand? Staat hij al aan de poort of is hij nog ver weg? Bijen vertellen het elkaar met trilsignalen, blijkt uit een studie van de Universiteit van Californië in het wetenschappelijk tijdschrift PLOS Biology.

Een hoornaar belaagt een groep bijen. Beeld Science Photo Library

De ontdekking is het eerste bewijs dat ook insecten in staat zijn op zulk detailniveau te communiceren over gevaar. Voorheen was dit alleen bij gewervelde dieren zoals vogels en apen bekend. En dat terwijl sociale insecten zoals bijen en mieren, die in een hechte kolonie samenleven, voor de overleving uiterst afhankelijk zijn van onderlinge communicatie.

Aanval tegen de bijenkorf

De onderzoekers bestudeerden in een reeks van experimenten het gedrag van de Aziatische honingbij tijdens een aanval van een hoornaar. Dit is een soort grote wesp die buiten het nest wacht en elke bij doodt die naar buiten vliegt. Na een tijd kruipt hij naar binnen om het nest leeg te roven. Steken heeft geen zin - zijn pantser is bestand tegen bijenangels.

De onderzoekers filmden de bijen in de bijenkorf tijdens zo'n aanval. Ze vergeleken de reactie op twee soorten hoornaars: de gewone Aziatische hoornaar, gemiddeld circa 2,5 cm groot, en zijn forse neef de Aziatische reuzenhoornaar, die met een lichaamslengte van meer dan 4 cm de grootste bedreiging vormt. De aanvallen vonden plaats bij de ingang van het nest, of wat verder van het nest vandaan waarbij vooral individuele bijen werden belaagd die net op pad waren.

Het was al langer bekend dat bijen die een aanval van een hoornaar overleven elkaar inseinen met stopsignalen. Hierbij stoot de bij met zijn hoofd tegen het lichaam van een nestgenoot, en trilt enkele keren in korte pulsen. Gevolg: zijn nestgenoot stopt met de bijendans - een ritueel waarmee bijen elkaar vertellen waar de beste bloemen te vinden zijn.

Aziatische bij

De Aziatische honingbij is kleiner dan de Europese variant, met een gemiddelde lengte van 10 mm; ook maakt hij kleinere nestjes, waardoor de honingopbrengst lager is; is relatief tolerant en steekt niet zo snel als andere bijensoorten; doet het goed bij verschillende leefomgevingen en klimaten; zijn leefgebied strekt zich uit van Japan tot West-Afghanistan en van noordelijk China tot het zuidelijkste puntje van Indonesië; beschikt over een speciaal verdedigingsmechanisme tegen hoornaars: met een groepje bijen vormen zij een bal om het roofdier en trillen tot het beest bezwijkt onder de hoge temperatuur. Dit gedrag wordt aangestuurd door alarmferomonen en staat bekend als heatballing.

Succesvolle beslissingen

Deze keer zagen de onderzoekers ook de variatie in de stopsignalen. Zo trilden de boodschappers in een hogere frequentie bij het grotere roofdier. En wanneer het geweld dichter bij huis plaatsvond, duurden de trillingspulsen langer. Ook het effect van de waarschuwing verschilde. Zo stopten meer bijen met hun dansjes bij een aanval door een reuzenhoornaar, en verlieten minder bijen het nest wanneer het gevaar pal voor de deur stond.

Bijenkenner Koos Biesmeijer, hoogleraar functionele biodiversiteit aan de UvA en wetenschappelijk directeur bij Naturalis Biodiversity Center, reageert enthousiast op de bevindingen. 'Communicatie in bijen blijkt keer op keer ingewikkelder dan gedacht', meent hij. Bijzonder is dat de kolonie succesvolle beslissingen neemt, hoewel geen enkele bij precies weet wat er zich allemaal afspeelt. 'Het is alsof je naar hersenen kijkt. De bijen vormen één superorganisme waarin het gedrag van alle individuen samen tot patronen leidt die gunstig zijn voor de kolonie.' Hoe dat precies werkt, wordt stukje bij beetje ontrafeld.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden