Onderaards water lijkt norm op planeten en manen

Water op planeten wordt gezien als een sleutel voor eventueel leven, maar anders dan op de aarde zitten de oceanen vermoedelijk aan de binnenkant van planeten en manen.

Zwak poollicht boven Jupitermaan Ganymedes lijkt ook op water te wijzen. Beeld NASA/JPL

Vergeet de aardse oceanen: het meeste water in het zonnestelsel bevindt zich niet op onze thuisplaneet, maar onder het oppervlak van verre, bevroren planeetmanen.

Nieuwe metingen van de Hubble Space Telescope wijzen uit dat de grote Jupitermaan Ganymedes een ondergrondse oceaan van zo'n honderd kilometer diep heeft. Die bevat een paar keer zo veel water als alle aardse oceanen bij elkaar. Eerder was ook op de Jupitermaan Europa al een gigantische ondergrondse oceaan ontdekt.

Ganymedes is de grootste maan in het zonnestelsel; hij is zelfs een flinke slag groter dan de planeet Mercurius. Het is ook de enige maan met een eigen magnetisch veld. Elektrisch geladen deeltjes van de zon die gevangen raken in dat magneetveld produceren zwak poollicht boven de noord- en zuidpool.

Met de Hubble Space Telescope zijn de schommelingen van dat poollicht gemeten, veroorzaakt door het variërende magnetische veld van de ronddraaiende moederplaneet Jupiter. Die schommelingen blijken drie keer kleiner te zijn dan verwacht. Blijkbaar wordt de invloed van Jupiters magneetveld op de een of andere manier onderdrukt.

Een impressie van de vermoedelijke warmwaterbronnen op Saturnusmaan Enceladus. Beeld NASA/JPL

De verklaring, vorige week gepubliceerd in Journal of Geophysical Research: Space Physics: Ganymedes heeft een diepe, ondergrondse zoutwateroceaan waarin een secundair magneetveld wordt opgewekt dat de magnetische invloed van Jupiter tegenwerkt.

De Ganymedesoceaan ligt volgens de onderzoekers, onder leiding van Joachim Saur van de Universiteit van Keulen, onder een 150 kilometer dikke ijskorst en rust zelf op een nog veel dikkere laag sterk samengeperst ijs. Van scheikundige reacties met mineralen in de rotsachtige kern van de grote maan is daardoor geen sprake en vermoedelijk leeft er niets in de gigantische watermassa.

Bij andere planeetmanen is dat heel anders. De ondergrondse oceaan van de ijzige Jupitermaan Europa rust bijvoorbeeld op de gesteentekern. Als het water heet genoeg is, kan daar hydrothermale activiteit voorkomen en zouden er micro-organismen kunnen leven.

Bevroren oppervlak

Eind vorige week publiceerden planeetonderzoekers in Nature aanwijzingen voor het bestaan van zulke ondergrondse heetwaterbronnen op de Saturnusmaan Enceladus. Die bevat weliswaar veel minder vloeibaar water - naar schatting ruim tienduizend kubieke kilometer - maar er treden wel allerlei chemische reacties in op.

In geisers die vanaf het bevroren oppervlak van Enceladus de ruimte in worden geblazen heeft de Amerikaanse ruimtesonde Cassini microscopisch kleine kiezelzuurdeeltjes ontdekt. Die ontstaan wanneer heet, mineraalrijk water uit het inwendige in contact komt met kouder water. Hydrothermale bronnen op aardse oceaanbodems zijn broedplaatsen van leven; wie weet wat er onder de ijskorst van Enceladus allemaal krioelt.


De nieuwe ontdekkingen op Ganymedes en Enceladus vormen waarschijnlijk nog maar het topje van de ijsberg. Of liever gezegd: van de waterberg. Zo goed als zeker hebben veel andere bevroren planeetmanen ook uitgestrekte ondergrondse oceanen: Callisto bij Jupiter, Titan en Rhea bij Saturnus, en Triton, Titania en Oberon bij de verre planeet Uranus. Misschien ontdekt de ruimtesonde New Horizons komende zomer ook een ondergrondse oceaan op de ijzige dwergplaneet Pluto.


De conclusie is onontkoombaar: oppervlakteoceanen zoals we die op aarde kennen vormen misschien eerder de uitzondering dan de regel in het heelal. Sowieso gaat het om relatief weinig water en het is ook nog eens gedoemd allemaal te verdwijnen.


De hete planeet Venus is al zijn water kort na het ontstaan al kwijtgeraakt; Mars verloor een paar miljard jaar geleden een slordige twintig miljoen kubieke kilometer oppervlaktewater, concludeerden astronomen begin deze maand in Science.


De aardse oceanen zullen over één miljard jaar verdampen, wanneer de zon langzaam maar zeker steeds groter en heter begint te worden. Als je tegen die tijd water wilt vinden in het zonnestelsel - en, wie weet, leven - moet je in de buitendelen van het zonnestelsel zijn. En een ijsboor meenemen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden