Oerslang had giftand achterin de bek

De ‘slangenkwestie’ lijkt opgelost. Het was lang een raadsel hoe het kon dat de ene gifslang zijn giftanden vóór in de bek heeft en de andere achterin.

Een internationaal team onder leiding van de Leidse bioloog Freek Vonk beschrijft de ontdekking in het Britse tijdschrift Nature van 31 juli. Het was het afstudeerproject van Vonk, die nu met een Toptalentbeurs van NWO bezig is met zijn promotieonderzoek.

Dat sommige gifslangen, zoals adders en cobra's, hun giftanden voorin de kaak hebben en andere gifslangen achterin, is een twistpunt onder evolutiebiologen omdat het suggereert dat zo’n geavanceerde innovatie als de giftand zich meer dan eenmaal zou hebben ontwikkeld. ‘Daar was nooit bewijs voor. Het kán, maar het is erg onwaarschijnlijk’, zegt Vonk.

Hij onderzocht de kwestie door de aanleg van giftanden te volgen bij een kleine honderd embryo’s van acht soorten slangen. Dat was nooit eerder gedaan, omdat zoveel verschillende slangenembryo’s moeilijk te verzamelen zijn.

De onderzoekers keken met name naar de activiteit van een bepaald gen, ‘sonic hedgehog’ geheten, dat een grote rol speelt bij de vroege aanleg van het gebit. Ze maakten ook driedimensionale reconstructies van de ontwikkeling van het slangengebit in het ei.

Zowel giftanden voorin als die achterin de bek blijken in het achterste stuk van de bovenkaak te ontstaan, uit een apart stukje embryonaal weefsel. Hun verdere ontwikkeling vertoont ook grote gelijkenis. Giftanden voorin de bek komen alleen naar voren doordat het achterdeel van de kaak veel sneller groeit dan de rest.

Volgens de onderzoekers is de ‘oergiftand’ ontstaan doordat de achterste tanden vroeg in de evolutie van de slangen zijn losgekoppeld van de rest van het gebit. Daardoor konden ze onafhankelijk verder evolueren, in nauwe samenwerking met de gifklier.

De innovatie van het complex van de giftand en de gifklier is een belangrijke impuls geweest voor het evolutionaire succes van de slangen, aldus Vonk. Er zijn nu meer dan drieduizend soorten.

Bioloog Freek Vonk houdt in Indonesië een vrouwtjeskoningscobra vast. (Freek Vonk)
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.