Oerleven stierf zes keer achtereen haast uit

Eindelijk denken wetenschappers te snappen waarom het aardse leven ruim 400 miljoen jaar geleden opeens de ene na de andere apocalyptische ramp te verduren kreeg. Het lijkt erop dat iets het zuurstof uit de wereldzeeën zoog, waardoor het zeeleven vergiftigd raakte en stikte - al weet niemand precies wat.

Een misvormde 'chitinozoa' (een soort eierschaal, links), een zoals het hoort: netjes flesvormig. De streepjes zijn eentiende millimeter klein. Beeld Thijs Vandenbroucke

Hoewel er destijds alleen nog maar simpele zeedieren bestonden en er afgezien van wat mossen en primitieve oerplantjes nog niet eens iets op het land leefde, werd de aarde tussen 445 en 415 maar liefst zes keer achter elkaar getroffen door vreselijke rampen. Bij één zo'n episode stierf van bepaalde soortgroepen 95 procent uit. Een ander, van rond de 445 miljoen jaar geleden, staat zelfs in de topvijf van ergste rampen die de aarde ooit beleefde, slechts vergelijkbaar met de meteorietinslag die de dinosauriërs het leven kostte. Maar wat er gebeurde? Niemand die het weet.

Tot nu. Het lijkt erop dat de zee destijds een aantal keer achter elkaar veranderde in een zuurstofloze, rottende watermassa vol giftige zware metalen, schrijft een internationaal team onder leiding van aardwetenschapper Thijs Vandenbroucke van het Franse onderzoekscentrum CNRS en de Universiteit Gent nu in Nature Communications.

Vandenbroucke leest dat af uit microscopische fossieltjes uit de diepzee, die het team opdiepte uit het huidige Libië. De fossieltjes, vooral van lege eitjes die experts kennen als 'chitinozoa', blijken ten tijde van zeker twee uitsterfgolven ernstig mismaakt. Dat duidt op vergiftiging met metalen als ijzer, koper, arseen, lood, aluminium en molybdeen, aldus de wetenschappers. En dat duidt weer op een zee zonder zuurstof, waarin de metalen niet meer konden oxideren (reageren met zuurstof) en worden opgenomen in de bodem.

De rampjaren van 445-415 miljoen jaar geleden in schema. De kruisjes zijn uitsterfgolven, de 'sterretjes' en 'blaasjes' duiden op misvormde fossielen, de zwarte balkjes duiden op zuurstofloosheid in zee, en de zwarte en grijze pijltjes geven aan wanneer er veel zware metalen in zee zaten. Beeld .

Oorzaak

Wat de zuurstofloosheid kan hebben veroorzaakt, daarop wil het Amerikaans-Europese team nog niet teveel vooruitlopen. Wellicht was er sprake van een grote opbloei van bepaalde algen, die daarna naar beneden zonken en het zuurstof aan de zee onttrokken, oppert Vandenbroucke aan de telefoon vanuit Frankrijk. 'Dat is een mechanisme dat we vandaag de dag ook zien.' Vervolgens kunnen zelfversterkende effecten wellicht hebben gezorgd voor een wereldramp. 'Maar', beklemtoont Vandenbroucke, 'dat is de richting waarin we nu denken. We zijn nog lang niet klaar.'

Niet helemaal uitgesloten is dat de ramp zich heden ten dage zou kunnen herhalen. Door de toevoer van meststoffen zijn er in de oceanen nu immers ook algenuitbraken en zuurstofloze plekken ontstaan. 'De wereld zag er 400 miljoen jaar geleden natuurlijk dermate anders uit dat je erg voorzichtig moet zijn met dit soort vergelijkingen', benadrukt Vandenbroucke. 'Maar aan de andere kant zien we nu wel wat de langetermijngevolgen kunnen zijn van anoxische (zuurstofloze, red.) events. Misschien zijn er gevolgen waaraan we nog niet hebben gedacht.'

IJstijd

Tot dusver dachten wetenschappers dat het leven destijds kennelijk last had van een reeks gemeen heftige ijstijden. De continenten lagen immers op een kluitje rond de zuidpool, waardoor de vrieskou heftig kon toeslaan. Maar dat verklaart niet waarom uitgerekend het zeeleven met de massale extincties te maken kreeg, aldus Vandenbroucke. 'Afkoeling lijkt gewoon niet een mechanisme dat uitsterven op grote schaal veroorzaakt.'

Tijdvakken van handeling waren het tijdperk het Siluur (443-415 jaar geleden) en het staartje van het Ordovicium (485-443 miljoen jaar geleden). De oceanen werden destijds bevolkt door simpele wezens zoals sponzen, weekdieren en primitieve visjes; van bossen, landdieren of laat staan dinosauriërs was nog lang geen sprake.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden