Ode aan Guust Flater en ander onderzoek

DE wetenschapshistoricus Norton Wise werd onlangs nog voorgedragen voor een positie in de vakgroep sociale wetenschappen van het Institute for Advanced Studies in Princeton....

Norton Wise heeft een uitstekende reputatie op het terrein van de geschiedenis van de natuurwetenschappen en schreef een gedegen boek over de negentiende-eeuwse Engelse fysicus Lord Kelvin. Ondanks een formeel vlekkeloze procedure kwam op het laatste moment een lobby op gang van vooral natuurwetenschappelijke stafleden van het instituut om de benoeming ongedaan te maken. Uiteindelijk lukte dit.

Norton Wise was niet de eerste wetenschapsonderzoeker die buiten de muren van het vermaarde instituut werd gehouden. Een jaar of zes geleden werd de Franse antropoloog-filosoof Bruno Latour voor dezelfde positie voorgedragen en na een zelfde lobby afgewezen. De tegenstand was toen nog feller.

De natuurwetenschappers op het instituut zagen Latour als de Grote Satan van het relativisme, als de pleitbezorger van irrationaliteit. Latour, zo zegt men niet, maar denkt men wel, haalt het verheven bedrijf van de wetenschap naar beneden. Hij profaneert de Tempel van de Rede.

Dergelijke beschuldigingen zijn des te vreemder, omdat iedereen die een paar regels van Latour heeft gelezen, weet dat hij een groot bewonderaar is van wetenschap en techniek. Ook zijn nieuwe boek, De Berlijnse sleutel en andere lessen van een liefhebber van wetenschap en techniek, is een lange lofzang op wetenschap en wetenschappers.

In deze bundeling van artikelen snijdt Latour zeer uiteenlopende onderwerpen aan. Zo behandelt hij de sociologie van alledaagse zaken als verkeersdrempels en deurdrangers, en minder alledaagse, zoals de Berlijnse sleutel, die aan elk eind een baard heeft en in Berlijnse appartementsgebouwen na opening door de poort wordt geduwd om die aan de andere kant verantwoord weer af te sluiten. Ook interviewt Latour een biochemicus die zich gedraagt als een kapitalist, gericht op voortdurende toename van zijn intellectueel vermogen. Hij toont voorts de grote hoeveelheid werk dat er in elke wetenschappelijke afbeelding zit opgesloten en hij neemt deel aan een expeditie naar Amazonië.

In alle stukken gebruikt de schrijver steeds originele en interessante manieren om zijn ideeën over te brengen. Zo gebruikt hij de stripfiguur Guust Flater als voorbeeld van een technisch vernieuwer in diens strijd met de weerbarstige omgeving. Het stuk over de expeditie naar Amazonië heeft de vorm van een 'filosofische fotomontage'.

Als Latour zo'n welgemeend bewonderaar is van wetenschap, waarom dan die afkeer bij gevestigde natuurwetenschappers van zijn werk, een afkeer die groot genoeg was om een benoeming aan Princeton in de grond te boren? Daarop past maar één antwoord: Latour lijkt het bijzondere karakter van de wetenschap onderuit te halen, hij toont te nadrukkelijk parallellen tussen alledaagse activiteiten en de werkwijze van wetenschappers. Bij Latour kan het gedrag van hoteleigenaren die niet willen dat de gasten hun sleutels vergeten in te leveren, model staan voor de werkwijze in de techniek en de wetenschap.

Ook andere traditionele opvattingen over wetenschap worden bij Latour onderuit gehaald, zoals de kloof tussen cultuur en natuur, tussen geest en wereld. Steeds probeert Latour te laten zien dat in de wetenschap natuur en cultuur onlosmakelijk met elkaar versmolten raken, dat mensen en dingen twee kanten van dezelfde medaille worden. Onderzoekers worden machines en machines worden onderzoekers.

Het is dat morsige, hybride karakter van wetenschap en techniek à la Latour dat gevestigde onderzoekers in het verkeerde keelgat schiet. Het doet af aan het sacrale karakter van wetenschap dat beoefenaren ervan daar graag aan toedichten.

Weerstand wekt daarom ook de vrolijk oneerbiedige manier waarop Latour de biochemicus-bioloog Pierre Kernowitch als een kapitalistische rover schildert. In de aanloop naar zijn werk met groeifactoren dat hem beroemd maakte, betoont Kernowitch zich een rusteloze zwerver die nergens langer blijft dan nodig is om de nieuwe informatie te verzamelen die hem verder brengt. Op het moment dat hij meent dat het beste eraf is, dat er verderop graziger weiden zijn, vertrekt hij naar een nieuwe baan.

Zijn enige loyaliteit is die aan het verzamelen van nieuwe kennis. Elke keer wanneer hij dat met succes doet, brengt het hem tegelijk een stap verder in zijn carrière, waardoor hij nog sneller en op nog grotere schaal nieuwe informatie kan creëren. Wetenschap is bij Kernowitch ongeremde rusteloosheid. Dat is een beeld dat haaks staat op dat van de serene waarheidszoeker, waarvoor sommige natuurwetenschappers zich nog steeds graag houden.

Ook degenen die sceptisch staan tegenover Latours werkwijze, ook zij die zijn zelfdefinitie als een empirisch filosoof met wantrouwen bezien, moeten kunnen genieten van het prachtige fotoverslag van Latours expeditie naar Amazonië. In de omgeving van Boa Vista, op de rand van het natte regenwoud en de droge savanne, buigt Latour zich met plantkundigen, geografen en bodemkundigen over de vraag of het bos dan wel de savanne aan het groeien is. De expeditie vormt een confrontatie van uiteenlopende disciplines, van verschillende methoden en denkstijlen, van de diverse plantensoorten die in het bos en op de savanne groeien. De onderzoekers zetten midden in de natuur hun laboratorium op en zijn na enkele weken in staat de hele lap grond in de vorm van letters en andere tekens mee te nemen naar universiteiten vele duizenden kilometers van Boa Vista verwijderd.

De Berlijnse sleutel is een mooi boek. Omdat Latour een breed scala thema's behandelt biedt het werk ook een goede introductie tot de typisch Latouriaanse werkwijze.

Hoewel de artikelen enige onevenwichtigheid vertonen, maakt deze diversiteit in onderwerpen en de originaliteit van Latour het lezen van De Berlijnse sleutel tot een waar genoegen. Het is een boek waarvan je het jammer vindt dat het uit is.

Louis Boon

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden