'Nu worden vijanden door framing uitvergroot of gecreëerd'

Vriend & Vijand is het thema van de Nacht (en van de Maand) van de Geschiedenis. Kun je een vijandbeeld ook kleiner maken? We gingen te rade bij hoogleraar conflict en veiligheid Beatrice de Graaf. Door Sander van Walsum

Beeld Hilde Harsha

De Nacht van de Geschiedenis ontwikkelt zich tot een instituut. Morgenavond is het Rijksmuseum het decor van de derde editie - het culminatiepunt van de Maand van de Geschiedenis. 'Vriend & Vijand' is dit jaar het thema. Daar hebben de meeste programmaonderdelen dan ook zijdelings of rechtstreeks betrekking op. Het zal gaan over de Koude Oorlog, over oorlogspoëzie, over de Slag bij Waterloo, over oorlogs- en vredesmuziek en - in het lustrumjaar 2014 - uiteraard over de Eerste Wereldoorlog. Hiervoor zal de Australische historicus Christopher Clark - auteur van het onvolprezen The Sleepwalkers (Slaapwandelaars) - naar Amsterdam komen. Ook zal de winnaar worden bekendgemaakt van de Libris Geschiedenis Prijs 2014 voor het beste Nederlandstalige historische boek.


Voor historica Beatrice de Graaf (38), hoogleraar conflict en veiligheid in historisch perspectief in Utrecht en vaak geraadpleegd als terrorismedeskundige, heeft het begrippenpaar Vriend & Vijand van kinds af aan een grote tastbaarheid gehad. Zij groeide op in Putten, waar op 2 oktober 1944 ruim zeshonderd mannen werden opgepakt - als vergelding voor de aanslag op een Duitse officier, twee dagen eerder. De Puttenaren werden afgevoerd naar buitenkampen van het concentratiekamp Neuengamme. Van hen zouden 552 niet naar Putten terugkeren. De grootvader van De Graaf had aan de razzia weten te ontkomen. Van achter het struikgewas was hij er getuige van dat een minder fortuinlijke dorpsgenoot werd doodgeschoten.

Beeld Hilde Harsha

Hoe werd bij u thuis, tegen deze achtergrond, gesproken over vriend en vijand? En hoelang bleef die vijand nog de vijand?

'In Putten werd verzoeningsarbeid verricht volgens de Veluwse methode. De vroegere vijand werd tegemoet getreden vanuit het besef dat wij allen zondig zijn. Het proces van verzoening, in kerkelijk verband, nam tijdens de oorlog al een aanvang. In die zin was Putten bepaald atypisch. In Ladelund, een van de buitenkampen in Sleeswijk-Holstein, waren alle Puttense geïnterneerden - zo'n 110 man - om het leven gekomen. De plaatselijke predikant heeft hen in de nadagen van de oorlog een nette begrafenis gegeven, voor zover de omstandigheden dat toelieten. Hij heeft de namen van de slachtoffers op de graven geplaatst en hij heeft al in de zomer van '45 de foto's van de graven naar Putten gestuurd. Deze predikant heeft het hoofd niet willen afwenden van de nazi-gruwelen, hoewel hij vanaf 1929 partijlid was.'

Beeld ANP

Misschien heeft hij na het keren van de krijgskansen een wit voetje willen halen bij de overwinnaars.

'Dat is heel goed mogelijk. Maar zo werd er in Putten niet tegenaan gekeken. Kort na de oorlog gingen Puttense vrouwen op zijn uitnodiging naar Ladelund. Omgekeerd kwam de bewuste predikant, Mayer heette hij, geregeld naar Putten. In gezelschap van boetvaardige landgenoten. Ik herinner me dat we thuis heel geregeld Duitsers over de vloer hadden.'

Was die Veluwse verzoeningsmethode zo kort na de razzia van '44 niet omstreden?

'Eigenlijk niet. Natuurlijk gingen mensen van een andere denominatie er niet altijd volledig in mee. Ook mijn eigen oudooms stonden er wat anders in. Ik zie ze nog zitten, in hun zwarte pakken en met gepoetste klompen: wat hen betreft mocht er een hek om Duitsland worden gezet. Maar die anti-Duitse gezindheid had, zoals bij veel Nederlanders, ook een enigszins ritueel karakter. Ze deden niet echt moeilijk over de vergeestelijkte verzoening zoals die in Putten vorm kreeg.'

In Putten arrangeerde de kerk de verzoening. Maar zijn wij, ontkerkelijkte Nederlanders, nog goed in verzoening?

'Soms krijg je de indruk dat we het hebben verleerd. In de jaren zeventig werden de reële terroristische dreigingen van dat moment - van de RAF, de IRA, de PKK en de Molukse activisten - nog stelselmatig van een context voorzien. Rondom het terrorisme heerste in Nederland veel meer kalmte en zelfbeheersing dan, bijvoorbeeld, in Duitsland. De dreiging werd eerder kleiner dan groter gemaakt dan ze was. De laatste jaren, sinds Fortuyn zal ik maar zeggen, gebeurt het omgekeerde. Nu worden door framing vijanden uitvergroot of gecreëerd.'

De Nacht van de Geschiedenis, zaterdag 18/10 van 20.30 uur tot middernacht in het Rijksmuseum te Amsterdam. Kaarten - 25 euro, 15 euro voor studenten - zijn zaterdag tot 22.00 uur online verkrijgbaar. maandvandegeschiedenis.nl

Op 5/11 leidt Beatrice de Graaf in Den Haag een thema-avond over het Congres van Wenen van 1815 en de gevolgen ervan voor Europa. Voor nadere informatie: knaw.nl/vienna1815

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden