Nu en dan nam Homo sapiens weer de afslag Afrika

Meer dan 50 duizend jaar geleden trokken vroegmoderne mensen vanuit Afrika naar Azië en verder. Een deel ging terug naar Afrika, denkt een team onderzoekers.Door Eric Hendriks..

Met hele groepen tegelijk uit Afrika vertrekken, naar Azië en verder, en dan toch maar weer terug. Het waren geen hedendaagse spijtoptanten die dit deden, maar vroegmoderne mensen. Altijd werden die geacht uitsluitend uit Afrika te zijn vertrókken – niet werd gedacht dat ze er na zo’n trek weer naartoe gingen.

Toch is dat wat een internationale groep onderzoekers, onder leiding van de Italiaanse Anna Olivieri, beweert. Ze leiden het af uit een studie van mitochondriaal dna van hedendaagse mensen in Afrika, Azië en Europa.

De oudste resten van moderne mensen (Homo sapiens) stammen uit Afrika en zijn van minimaal 150 duizend jaar geleden. Volgens de gangbare theorieën begonnen delen van de Afrikaanse H. sapiens-bevolking veel meer dan 50 duizend jaar her weg te trekken uit hun werelddeel (Out of Africa 2). Deze emigratie moet niet worden verward met die van de niet-moderne mensachtige Homo erectus meer dan een miljoen jaar geleden (Out of Africa 1).

H. sapiens ging, zo leert nog steeds de gangbare opvatting, vanuit het Hoorn van Afrika-gebied naar het zuiden van het Arabisch schiereiland. Van daar ging de tocht verder, via de Perzische Golf naar India, Zuidoost-Azië, Indonesië en Australië. Europa koloniseerden ze vanaf 40 duizend jaar geleden. De eerdere mensachtigen die ze in bijna al die werelddelen aantroffen, H. erectus respectievelijk Neanderthalers, stierven uit.

Olivieri en de haren gaan uit van dit emigratie-model, maar voegen er een trek aan toe, blijkt uit Science van 15 december. Ze baseren zich op gegevens over varianten in het erfelijk materiaal van verschillende groepen mensen. Een van die varianten, M genaamd, komt veel voor in Azië én in de Hoorn van Afrika. Dat hóeft niet aan remigratie vanuit Azië te liggen, maar nadere studie maakt dat wel waarschijnlijker, bijvoorbeeld studie van de verspreiding van de variant U. Die is in Europa en Azië vaak voorhanden, maar in Afrika alleen in het noorden en oosten.

Analyse leerde dat M en U-subvarianten die veel in Afrika voorkomen, zo’n 40 duizend jaar geleden daarheen kunnen zijn gekomen vanuit Azië. Latere emigratie uit Afrika naar Azië sluiten de onderzoekers uit, omdat betrokken subvarianten in Azië ontbreken.

Het scenario is dus duidelijk, aldus de onderzoekers. De vroegmoderne mens is lang voor 50 duizend jaar geleden inderdaad via de Zuid-Aziatische kusten oostwaarts gegaan. Noordwaarts ging niet, omdat daar barre woestijnen lagen. Maar toen zo’n 40 duizend jaar geleden het klimaat wat milder werd, kwam vanuit Zuidwest-Azië H. sapiens-emigratie naar de Levant (oostelijke Middellandse Zeekusten) op gang en van daaruit naar Europa én terug naar Afrika – naar het noorden en later naar het oosten daarvan. Dat steunt de al oudere hypothese dat de Europese en Noord-Afrikaanse oude-steentijdculturen een gezamenlijke oorspong hebben in de Levant, menen Olivieri cum suis.

Archeoloog Wil Roebroeks, hoogleraar oude steentijd in Leiden, noemt de Back to Africa-hypothese ‘erg leuk’. Wel wijst hij erop dat de vroegste H. sapiens-resten in de Levant (hier: Israël) zo’n 110 duizend jaar oud zijn. Daarna verdween de moderne mens uit de Levant om plaats te maken voor Neanderthalers. Maar inderdaad: 40 duizend jaar geleden keerde H. sapiens er terug.

Intussen lijkt genetische studie steeds belangrijker te worden in het onderzoek naar de vroegmoderne mens. Neem de hypothese dat H. sapiens ook via de Nijldelta en de Sinaï naar Azië is getrokken. Volgens de Britse paleoantropoloog Paul Mellars (Science van 11 augustus) toont juist genetische studie aan dat dit niet klopt. De Back to Africa-gedachte noemt hij niet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden