INTERVIEW

Nooit meer stinkoksels

De Belg Chris Callewaert ontdekte hoe stinkoksels ontstaan en ontwikkelde een methode om die te verhelpen: een okselbacterietransplantatie. Over onwelkome geurtjes en wanhoopspogingen om ze te verbloemen.

null Beeld Jelle Vermeersch
Beeld Jelle Vermeersch

Het begon met een leuke avond met een meisje. Of eigenlijk begon het een dag nadien, in de winter van 2008. Nooit had Chris Callewaert last gehad van de indringende geur die nu ineens aan zijn oksels ontsteeg. Ja, hij had het wel geroken bij het meisje, maar was hij nu werkelijk besmet geraakt met haar okselgeur?

Als bio-ingenieur in opleiding wist hij de weg in de wetenschappelijke literatuur, en begon te speuren wat er daar te vinden was over lichaamsgeur, en okselgeur in het bijzonder. Weinig. Ja, dat die geuren worden veroorzaakt door huidbacteriën, dat was wel bekend. Maar waarom had de ene persoon er dan geen last van en de andere wel? En waarom hij nu ineens? Hij probeerde van alles. Excessief wassen met zeep. Deodorant, die bacteriën doodt en geurtjes maskeert, antitranspirant-deo, die ook nog eens de poriën dichtstopt en daardoor het zweten vermindert - maar de geur werd er alleen maar erger van.

Ineens had hij een idee: als er die bewuste nacht werkelijk een transplantatie had plaatsgevonden van de oksels van het meisje naar die van hem, kon dat dan misschien ook andersom? Tijdens een business-cursus binnen zijn opleiding stelde hij het plan op om een deodorant te ontwikkelen met goede okselbacteriën. Dat bleek onuitvoerbaar wegens gebrek aan kennis over die bacteriën, maar het onderwerp liet hem niet los. Nadat hij in 2010 was afgestudeerd, liep hij het Laboratorium voor Microbiële Ecologie en Technologie aan de Universiteit Gent binnen: kon hij de bacteriën van de oksel gaan bestuderen? Destijds werd er nog nauwelijks onderzoek gedaan naar huidbacteriën, maar hij mocht zijn onderzoekslijn gaan opzetten. Afgelopen donderdag promoveerde Callewaert, inmiddels beter bekend als Dr. Armpit.

Hoe ontstaat okselgeur eigenlijk?

'Bacteriën die leven op de huid onder je oksels en in je zweetklieren, zetten componenten om uit dat zweet. Je hebt twee soorten zweetklieren: klieren die ook elders op je huid voorkomen en alleen water en zout uitscheiden, en specifiekere klieren die alleen in je oksels zitten, waardoor je lichaam ook componenten zoals hormonen, langeketenvetzuren en aminozuurverbindingen uitscheidt. Sommige bacteriën breken die vetzuren en aminozuren af tot vluchtige moleculen die de onaangename geur veroorzaken.'

CV

1986 Geboren in Roeselare
2004-2008 Master biowetenschappen Hogeschool Gent
2008-2010 Master bio-ingenieurswetenschappen Universiteit Gent
2010 - 2015 Promotie-onderzoek naar bacteriën in de oksel
2013 oprichter website www.drarmpit.com

Maar waarom produceert de een dan een indringende zweetgeur en de ander niet?

'De oksel is een aangename plek om te leven voor bacteriën, omdat er veel vocht en voedsel aanwezig zijn. Toch leven er relatief weinig verschillende soorten, omdat soorten die er goed gedijen snel dominant worden. De okselpopulatie bestaat voor 80 procent uit bacteriën van één soort. Bij de meeste mensen is dat de onschuldige bacterie Staphylococcus epidermis. Maar bij ongeveer 10 procent van de mensen zijn het corynebacteriën, die de onwelriekende gassen produceren. Als zo'n populatie bacteriën eenmaal dominant is, krijg je hem moeilijk weg.'

null Beeld Jelle Vermeersch
Beeld Jelle Vermeersch

Waar komen die okselpopulaties vandaan?

'Waarschijnlijk krijgen we ze van onze ouders. Ze zitten er al vanaf onze vroege jeugd, maar pas wanneer in onze puberteit de apocriene klieren actief worden, kunnen de corynebacteriën geuren gaan produceren. Een andere manier, zoals bij mijzelf waarschijnlijk is gebeurd, is dat je je eigen populatie zo verzwakt dat je bacteriën van iemand anders oppikt. Ik had me die avond flink gewassen en deo gebruikt.'

Dus het is onverstandig om deo te gebruiken?

'Niet altijd. Als je al gunstige bacteriën hebt, dan maakt deo het niet erger, maar is het dus ook niet nodig. Heb je stankproducerende bacteriën in je oksels, dan helpt deo niet, omdat je alleen bacteriën op de huid doodt, en de stankproducerende bacteriën juist in je klieren zitten. Je zou denken dat antitranspirant (de meeste deodorants zijn ook antitranspirants - red.) wel helpt, omdat je daarmee je klieren verstopt. Maar de aluminiumzouten bereiken de klieren die de vetzuren uitscheiden niet, omdat die te diep zitten. Dat is wat ik hoor van veel mensen: ze hebben last van geurtjes, proberen er iets aan te doen en daardoor wordt het alleen maar erger.'

Dus voor mensen die niet stinken is deo niet nodig, en voor mensen die wel stinken helpt het niet?

'Dat klopt. Als we het over stank hebben tenminste. Tegen overmatig zweten helpt antitranspirant wel, en gewone zweetlucht kunnen we soms ook ruiken, en dat ervaren veel mensen als onprettig - ook al stinkt het niet.'

Wat kunnen de ongelukkigen wel doen tegen nare okselgeur?

'Ze proberen van alles, maar niets werkt echt. Scheren helpt maar een beetje. Antibiotica kunnen tijdelijk verlichting geven, maar verhelpen het probleem zelden. Er zijn mensen die botox gebruiken om de zenuwen naar de klieren lam te leggen. Dat effect blijft een maand of drie. Er is ook een apparaat dat met microgolven de klieren dichtschroeit. Maar bij beide pak je het probleem niet bij de wortel aan. De uitscheiding stopt nooit helemaal en de bacteriën blijven zitten. Dat kleine beetje wat wordt uitgescheiden, zetten ze alsnog om.'

null Beeld Jelle Vermeersch
Beeld Jelle Vermeersch

Dat lijkt me enorm frustrerend.

'Dat is het ook. Toen ik een oproep plaatste voor mijn onderzoek, kwam ik erachter hoeveel mensen met hun lichaamsgeur worstelen en hoeveel invloed dat heeft. Mensen zeggen dat je je moet wassen, maar hygiëne helpt niet. En de gedachte dat je stinkt, gaat tussen je oren zitten. Een man van 45 vertelde me dat hij al sinds zijn 14de stonk. Hij had zelfs een beroep gekozen dat hij zelfstandig in zijn schuur kon uitoefenen. In ons lab testten we hem, maar hij bleek helemaal niet te stinken, zelfs niet nadat hij zich had opgedrukt om flink te zweten.'

Kleding en de wasmachine kunnen het probleem verergeren, begreep ik?

'Ja. Ook op je kleding kunnen bacteriepopulaties gaan groeien. Vooral microkokken - andere veelvoorkomende huidbacteriën - overleven goed op kleding, en die kunnen ook nare geurtjes produceren. Zij gedijen het beste op synthetische kleding, beter dan op katoen.'

En in de wasmachine gaan ze er niet uit?

'Tegenwoordig wast iedereen op 30 of 40 graden, en meestal met wasmiddel zonder bleek. Daarmee verwijder je wel vuil, maar geen bacteriën. Het kan zelfs zo zijn dat wanneer je een kledingstuk wast, de bacteriën worden overgedragen op de rest van je kledij.'

Ik heb ook weleens gehoord dat er zelfs bacteriepopulaties in je wasmachine leven.

'Dat zijn vooral pseudomonasbacteriën. Door af en toe een kookwas of onderhoudswas te draaien - bij 90 graden zonder kleding erin, kun je die uitschakelen. In principe is het niet erg om bacteriën op je kleding te hebben, maar als ze geurtjes veroorzaken is dat onprettig.'

Iets anders. Je ontdekte ook dat er mensen bestaan met zweet dat werkelijk lekker ruikt.

'Inderdaad. Ik heb eerst nog geprobeerd de okselgeuren te analyseren met daarvoor bedoelde apparaten - een soort chemische neuzen - maar het lukte niet om aan de hand daarvan te bepalen of iets stinkt of niet. Daarom hebben we gekozen voor een geurpanel, dat bestaat uit de beste neuzen van mijn lab. Zij kregen steeds de zweetlucht te ruiken van zo'n zestig proefpersonen. Die hadden we de opdracht gegeven zich vier dagen niet te wassen of deo te gebruiken en katoenen wattenproppen onder hun oksels te dragen.

'De eerste keer lieten we het panel rechtstreeks onder de oksels en aan de wattenproppen te ruiken. Dat gaf dezelfde scores, waardoor we nu alleen nog de wattenproppen laten ruiken. De panelleden geven scores voor de zweetlucht in intensiteit, en in de hedonische waarde, die loopt van -8, zeer onaangenaam, tot +8, zeer aangenaam. En inderdaad, ze hebben ook vieren uitgedeeld. Hun oksels waren volledig gedomineerd door stafylokokken.'

En vervolgens mochten de meest stinkende proefpersonen door voor de transplantatie?

'Ja. We selecteerden de proefpersonen wier oksels het duidelijkst gedomineerd werden door de corynebacteriën. Hun vroegen we een bekende mee te nemen die niet stonk. Onze voorkeur ging uit naar een familielid, omdat dat genetisch gezien meer gelijkend is. Dat maakt de kans iets groter dat de transplantatie zal slagen, omdat onze huidbacteriën op ons aangepast zijn. In ons eerste transplantatie-experiment was de procedure geslaagd bij een tweeling, die op basis van uiterlijk nauwelijks te onderscheiden was, maar op basis van geur wel.'

null Beeld Jelle Vermeersch
Beeld Jelle Vermeersch

Hoe werkt zo'n transplantatie?

'De proefpersoon moet de oksels in de week voorafgaand aan de transplantatie goed wassen en ook scheren. Ook geven we de ontvanger een antibioticumkuur. De donor mag de oksels een week niet wassen en geen deo gebruiken en moet een week wattenproppen dragen. Vervolgens draagt de ontvanger een week de wattenproppen afkomstig van de donor.'

En?

'90 procent van de ontvangers vertoonde na een maand duidelijk verbetering, na meer dan drie maanden was dat nog ongeveer de helft. Hun hedonische index verbeterde gemiddeld met twee punten. Dat is een mooie score, al moet hij nog hoger. En binnen onze controlegroep, die wattenproppen zonder donorbacteriën droeg, vertoonde ook ongeveer de helft verbetering.'

Hoe verklaar je dat die wattenproppen ook hielpen?

'De wattenproppen zelf hebben al een gunstig effect. De stafylokokken, die gunstig zijn, kunnen zich op het katoen snel vermenigvuldigen, de corynebacteriën groeien daarentegen juist traag. Mogelijk zijn deze deelnemers hun eigen donor geweest.'

Dus een transplantatie is misschien niet eens nodig?

'In sommige gevallen misschien niet, als je de gunstige bacteriën op de juiste manier stimuleert. We doen vervolgonderzoek naar het toedienen van componenten die deze bacteriën stimuleren. Een soort prebiotica voor de oksel. Verder gaan we de gunstige bacteriën opkweken en puur aanbrengen.'

Tips om onwelriekende lichaamsgeuren te voorkomen

1 Heb je geen last van geurtjes, bescherm je okselmicrobioom door niet al te steriel te leven.

2 Antitranspirant werkt niet tegen lijfgeur, enkel tegen overmatig zweten

3 Draag katoen, geen polyester. Katoen is gunstig voor bacteriën die geen stank veroorzaken en ongunstig voor de stankveroorzakers.

4 Laat je wasmachine af en toe een kookprogramma of een onderhoudswas draaien om achterblijvende bacteriën te doden.

5 Probeer je geen zorgen te maken over lijfgeur: die wordt zelden door anderen opgemerkt.

En heb je zelf nog last van stinkoksels?

'Nee, gelukkig niet. Ik ben op een gegeven moment een oud, strak katoenen T-shirt gaan dragen wat ik vaak gebruikt had om te schilderen. Ik weet niet precies wat er is gebeurd. Mogelijk zaten mijn oude okselbacteriën er nog in, of ik heb mijn stafylokokken in het katoen laten floreren. Na een tijdje was ik weer de oude.'

'Vegetarische mannen ruiken lekkerder'

De okselgeur is niet alleen een prettig of onprettig luchtje, het zou ook wel eens een vorm van communicatie kunnen zijn. In 2013 bleek dat hyena's communiceren via klieren onder hun staart. Ook in die klieren leven bacteriën die geurstoffen omzetten en, zo toonden de onderzoekers aan, zonder die bacteriën raakt de communicatie van de hyena's verstoord. Vertaald naar de mens zou het dus ook zomaar kunnen zijn dat wij met ons zeep- en deo-gebruik onze non-verbale communicatie verstoren, omdat de bacteriën ook de hormonen afkomstig uit onze okselklieren omzetten in geurstoffen. Een Tsjechisch onderzoeksteam heeft deze communicatie uitgebreid bestudeerd. Dat toonde onder meer aan dat vrouwen het zweet van aantrekkelijke mannen, zonder die mannen te ontmoeten of zien, lekkerder vinden ruiken. Ook bleek dat zij de lichaamsgeur van mannen die vegetarisch hadden gegeten, lekkerder vonden ruiken dan als ze een portie rood vlees hadden gehad.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden