nieuws Nobelprijs voor Natuurkunde

Nobelprijs voor ontdekking dat het wemelt van de planeten

Dat onze zon niet de enige ster is waar planeten omheen draaien, weten we zeker sinds de Zwitsers Michel Mayor en Didier Queloz in 1995 de eerste ‘exoplaneet’ ontdekten. Dinsdag kregen ze voor die prestatie de helft van de Nobelprijs voor de natuurkunde.

Didier Queloz en Michel Mayor ontdekten in 1995 de eerste exoplaneet. Beeld EPA

Een Nobelprijs; niet gek voor een ontdekking die vakgenoten aanvankelijk nauwelijks geloofden. Het was oktober 1995, en op een conferentie maakte de jonge promovendus Queloz en zijn begeleider Mayor bekend dat ze op vijftig lichtjaar van de aarde, bij de ster 51 Pegasi, een planeet hadden gevonden.

Maar wat voor een. De planeet in kwestie draaide in vier dagen rond zijn ster, stond daar twintig keer dichterbij dan de aarde bij de zon staat en het moest een soort Jupiter zijn, een reusachtige gasbol, honderden keren groter dan de aarde. Onmogelijk, oordeelden veel vakgenoten. Het zou wel weer een meetfoutje zijn, zoals die de jaren daarvoor wel vaker waren gemaakt.

In de jaren die volgden zou echter gaandeweg duidelijk worden dat de meting van Mayor en Queloz wel degelijk klopte. En daarmee viel meteen dat andere kwartje: blijkbaar is ons zonnestelsel, met kleine rotsachtige planeetjes binnenin en grote gasreuzen veel verderop, niet de maat der dingen. ‘We hebben geleerd dat de verscheidenheid aan planeetstelsels enorm groot is’, zegt sterrenkundige Ignas Snellen (Universiteit Leiden), een paar duizend exoplaneetontdekkingen later. ‘En Queloz en Mayor hebben dit onderzoeksveld geopend. Ik gun ze deze prijs enorm.’ De andere helft van de prijs is voor de Amerikaan James Peebles, die belangrijk theoretisch werk deed aan de evolutie van het universum.

Vernuftig was vooral de manier waarop de Zwitsers te werk gingen: zonder de planeet in kwestie te zien. In plaats daarvan bestudeerde het duo de kleur van de ster, om te ontdekken dat de ster eens in de twee dagen een fractie blauwer aanloopt en eens in de twee dagen weer iets roder. Een teken dat de ster, van ons uit gezien, van voren naar achteren wiebelt. Want rood betekent dat de ster meer van ons af beweegt, zodat zijn lichtgolven wat worden uitgerekt, en blauw precies het omgekeerde. Dat moest komen doordat een forse planeet aan de ster trok, concludeerden Queloz en Mayor.

James Peebles onderzocht de evolutie van het universum en kreeg de andere helft van de natuurkunde-Nobelprijs. Beeld AFP

Nog vele exoplaneten, gevonden met allerlei andere uitgekiende methodes, zouden volgen. Inmiddels staat als een paal boven water dat het in het heelal wemelt van de planeten: rondom sterren is het de regel dat er ook planeten zitten. Daarbij ook hele klassen planeten die nog onbekend waren, vertelt Snellen. Zoals ‘superaardes’ en ‘mini-Neptunussen’, tussenformaten die in ons zonnestelsel niet voorkomen.

Toevallig zou Snellen vlak voor de bekendmaking van de winnaars nog een werkbespreking via Skype hebben met Queloz. ‘Het gonsde al een beetje rond. Van een Zweedse collega kreeg ik een cryptisch mailtje: ik zou voor de zekerheid taart meenemen.’

Het Skype-gesprek is uiteindelijk niet doorgegaan.

We zijn slechts suikerkorrels in de kosmische koffie

Een ongewoon tafereel bij de bekendmaking van een Nobelprijs: lid van het Nobelcomité Ulf Danielsson pakt een doorzichtige glazen mok, en schenkt op zijn dooie gemakje een kop koffie in.

De koffie, dat is de ‘donkere energie’, een geheimzinnige kracht die zo’n 69 procent van het heelal inneemt, vertelt hij. Een wolkje melk erbij: dat is de ‘donkere materie’, een veronderstelde maar onzichtbare massa die extra zwaartekracht uitoefent op de sterrenstelsels. Ruim een kwart van het heelal bestaat eruit.

Dan doet Danielsson er nog wat suiker bij. Dát, zo legt hij uit, is al het zichtbare spul – de sterren en planeten om ons heen. Amper 5 procent van het heelal is ervan gemaakt.

De geboren Canadees James Peebles (1935) timmerde in de jaren 1960 en 1970 aan de wiskundige basis waarop deze inzichten rusten. Theoretisch werk, maar van onschatbare waarde: zo liet Peebles zien hoe je uit de temperatuur van het heelal kunt aflezen hoe de kosmos zich de afgelopen veertien miljard jaar heeft ontwikkeld. Daardoor werd de kosmologie ‘een volwassen wetenschapstak’, aldus het Nobelcomité.

In een eerste reactie toonde de 84-jarige sterrenkundige zich geroerd. ‘Ons werk toont de grote kracht van wetenschap. Maar ook haar beperkingen’, aldus Peebles.

Alles over de Nobelprijzen

Geneeskunde
De Nobelprijs voor geneeskunde is maandag toegekend aan twee Amerikaanse wetenschappers en een Britse. William Kaelin, Peter Ratcliffe en Gregg Semenza winnen de erepenning en 1 miljoen euro voor hun ontdekking hoe cellen hoe ze zich aanpassen aan de hoeveelheid zuurstof.

Nobelprijs bedreigd
De ruim een eeuw oude prijs der prijzen wordt bedreigd door nieuwkomers. Ze zitten dichter op de actualiteit en leveren soms ook meer geld op. Heeft de Nobelprijs, die komende week weer in zes categorieën wordt uitgedeeld, zijn langste tijd gehad?

Nederlandse Nobelprijswinnnaar
Het werd al jaren gefluisterd, maar in 2016 sloeg de Prijs der Prijzen dan toch echt toe: Ben Feringa, hoogleraar organische chemie, won de Nobelprijs voor Scheikunde voor zijn baanbrekende werk met moleculen. Het beeld dat blijft hangen: zijn nanowagentje. ‘Iedereen denkt nu dat ik dertig jaar aan een onzichtbaar autootje heb gewerkt.’

Kanshebbers Literatuur
Twee Nobelprijzen voor de literatuur komen eraan dit jaar. Wie zijn de kanshebbers? En wie bepaalt dat?

De Nobelcijfers
Sinds 1901 kregen 904 mensen en 24 organisaties een Nobelprijs. Hoeveel vrouwen viel die eer ten beurt? Hoeveel Nederlanders? En wie was de jongste winnaar? We hebben de cijfers over de Nobelprijzen op een rij gezet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden