nieuws nobelprijzen

Nobelprijs voor Geneeskunde: cel ‘weet’ hoeveel zuurstof er in de buurt is

De Nobelprijs voor Geneeskunde is maandag toegekend aan twee Amerikaanse wetenschappers en een Britse. William Kaelin, Peter Ratcliffe en Gregg Semenza winnen de erepenning en 1 miljoen euro voor hun ontdekking hoe cellen hoe ze zich aanpassen aan de hoeveelheid zuurstof.

Op het diascherm de drie winnaars van de Nobelprijs voor Geneeskunde. Beeld AFP

Twintig jaar geleden ontrafelde het drietal hoe cellen ‘weten’ hoeveel zuurstof er in de buurt is. Dat is een mechanisme ‘dat elk aspect van het metabolisme beïnvloedt’, aldus het Nobelcomité bij de bekendmaking maandagochtend. ‘Van beweging tot de embryonale ontwikkeling tot de immuunrespons.’ 

Bovendien ‘beginnen de eerste toepassingen al door te dringen in de geneeskunde’, aldus het comité. Door cellen wijs te maken dat er te veel of juist te weinig zuurstof is, kunnen tumoren in theorie immers afsterven en bloedcellen een tandje harder gaan werken. De toepassingen zitten dan ook in het kankeronderzoek, maar ook in de behandeling van bloedarmoede, een hartinfarct, beroerte en zelfs wonden.

Schakelaar 

De Amerikaan Gregg Semenza ontdekte in 1995 dat onze cellen beschikken over een zuurstofschakelaar die hij het ‘hypoxie-responsieve element’ noemde. De schakelaar werkt door bij zuurstoftekort een eiwit genaamd HIF1-alfa aan het dna te klikken, en het weg te halen als er juist veel zuurstof is.

William Kaelin en Peter Ratcliffe ontdekten in de jaren die volgden hoe de cel dat precies doet. Is er veel zuurstof in de cel, dan wordt HIF1-alfa voorzien van een reactieve OH-verbinding, waarna de cel andere eiwitten loslaat om het eiwit te vernietigen.

Onomstreden pioniers

Hoogleraar medische oncologie Emile Voest (Antoni van Leeuwenhoek ziekenhuis) werkte samen met Kaelin en vindt de prijs zeer verdiend: ‘Als je overziet welke fundamentele inzichten van belang zijn om allerlei ziektes te begrijpen, is waarom de cel wel of niet zuurstof ervaart een heel belangrijke’, zegt hij.

‘Deze prijs is een belangrijke erkenning voor het feit dat het metabolisme van cellen enorm belangrijk is’, vindt immunoloog Astrid Greijer, die eens tien maanden onderzoek deed in het lab van Ratcliffe. ‘En dit zijn echt de onomstreden pioniers.’

Voest ziet de prijs bovendien als ‘een prachtig voorbeeld van fundamenteel onderzoek’ hoe het leven precies werkt. ‘En nu, dertig kaar later, begint het van toepassingen in de praktijk te komen. Mooi om te zien hoe het allemaal bij elkaar komt.’

Nobelprijzen

De ruim een eeuw oude prijs der prijzen wordt bedreigd door nieuwkomers. Ze zitten dichter op de actualiteit en leveren soms ook meer geld op. Heeft de Nobelprijs, die komende week weer in zes categorieën wordt uitgedeeld, zijn langste tijd gehad?

Het werd al jaren gefluisterd, maar dit jaar sloeg de Prijs der Prijzen dan toch echt toe: Ben Feringa, hoogleraar organische chemie, won de Nobelprijs voor Scheikunde voor zijn baanbrekende werk met moleculen. Het beeld dat blijft hangen: zijn nanowagentje. ‘Iedereen denkt nu dat ik dertig jaar aan een onzichtbaar autootje heb gewerkt.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden