Nobelprijs Geneeskunde naar Japanner en Brit

De Nobelprijs voor geneeskunde 2012 gaat naar de Brit John Gurdon en de Japanner Shinya Yamanaka. Zij worden onderscheiden voor hun ontdekking dat volgroeide cellen geherprogrammeerd kunnen worden, tot stamcellen die zich tot alle soorten lichaamsweefsel kunnen ontwikkelen. Dat heeft het Nobelcomité van het Karolinska Instituut maandag bekendgemaakt.

De Amerikaan Bruce Beutler neemt de Nobelprijs in ontvangst.Beeld EPA

De ontdekkingen hebben volgens het Nobelcomité geleid tot revolutionaire nieuwe inzichten in hoe cellen en organismes zich ontwikkelen. 'Wij begrijpen nu dat de volgroeide cel niet voor altijd in zijn gespecialiseerde staat hoeft te blijven', schrijft het Nobelcomité.

'Tekstboeken zijn herschreven en nieuwe onderzoeksterreinen gevestigd. Door het herprogrammeren van menselijke cellen hebben wetenschappers nieuwe mogelijkheden geschapen om ziektes te bestuderen en methodes te ontwikkelen voor diagnose en therapie.'

Gurdon ontdekte in 1962 dat de specialisatie van een cel omkeerbaar is. In een klassiek geworden experiment verving hij de kern van een volgroeide eicel van een kikker door de kern van een volgroeide darmcel. De gemodificeerde eicel ontwikkelde zich tot een gewone kikker; het DNA van de rijpe cel bezat nog alle informatie die nodig was om alle cellen in de kikker te ontwikkelen.

De wetenschappers die in 1997 het schaap Dolly kloonden toonden daarmee aan dat het door Gurdon bij kikkers gebruikte proces ook werkte bij zoogdieren.

Yamanaka ontdekte ruim een generatie later, in 2006, hoe intacte, volgroeide cellen van muizen geherprogrammeerd kunnen worden tot stamcellen. Door slechts een paar genen te introduceren kon hij volgroeide cellen herprogrammeren tot onrijpe cellen die zich kunnen ontwikkelen tot alle soorten lichaamscellen.

Deze primitieve cellen zijn te vergelijken met stamcellen in een embryo. De methode van Yamanaka biedt een manier om zulke primitieve cellen te verkrijgen zonder een embryo te hoeven vernietigen.

Gurdon (79) werkte als hoogleraar celbiologie bij Magdalene College en is nu verbonden aan het door hem zelf opgerichte Gurdon Institute in Cambridge. De in 1962 geboren Yamanaka werkte bij het Gladstone Institute in San Francisco en het Nara-instituut voor wetenschap en technologie in Japan. Hij werkt momenteel aan de Universiteit van Kyoto en tevens verbonden aan het Gladstone Institute. Hij is de eerste Japanner die de Nobelprijs voor geneeskunde wint sinds 1987.

Nobelcomitélid Juleen Zierath zei dat de ontdekkingen van Gurdon en Yamanaka, die in 2009 een Laskarprijs voor fundamenteel onderzoek wonnen, 'immens potentieel' hebben, bijvoorbeeld voor het ontwikkelen van therapieën voor parkinson of diabetes.
Het herprogrammeren van cellen kan ook van pas komen bij fundamenteel onderzoek naar ziektes. Wetenschappers kunnen een bepaald soort weefsel kweken dat zij willen onderzoeken, bijvoorbeeld longweefsel om taaislijmziekte te bestuderen of hersenweefsel voor onderzoek naar huntington. Door cellen van patiënten met een erfelijke ziekte te herprogrammeren, kunnen zij weefsel met dezelfde genetische fouten kweken en in het laboratorium bestuderen. Op die manier kunnen ze ook geneesmiddelen screenen.

Vorige week meldden Japanse wetenschappers dat zij via de benadering van Yamanaka erin geslaagd waren om huidcellen van muizen in eicellen te veranderen, waaruit daadwerkelijk kleine muizen werden geboren.

De secretaris van het Nobelcomité, Göran Hansson, zei beide prijswinnaars voor de bekendmaking telefonisch te hebben gesproken. 'Ze zijn allebei even blij en zien er naar uit om naar Stockholm te komen.'

Vorig jaar was er enige verwarring omdat een van de drie prijswinnaars, de Canadees Ralph Steinman, enkele dagen voor de aankondiging was overleden. De Nobelprijs wordt niet postuum toegekend, maar de prijs voor Steinman bleef gehandhaafd omdat het comité niet wist dat hij was overleden toen het besloot hem als winnaar te selecteren, samen met de Amerikaan Bruce Beutler en de Fransman Jules Hoffmann.

Aan de prijs is een bedrag van acht miljoen kroon (ruim negenhonderdduizend euro) verbonden. Vorig jaar was dat nog tien miljoen kroon, maar vanwege de onrust op de financiële markten heeft de Nobelstichting tot een lager bedrag besloten. De prijs wordt op 10 december, de sterfdag van Alfred Nobel, in Stockholm uitgereikt. De winnaars van de overige Nobelprijzen worden later deze week bekendgemaakt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden