nieuwsInternationale Astronomische Unie

Nijntje kreeg de meeste stemmen, maar ‘Nederlandse’ exoplaneet gaat toch Nachtwacht heten

Tot voor kort stond hij louter bekend als HAT-P-6b, maar vanaf dinsdag heet hij Nachtwacht. Dat is besloten na een stemming over een nieuwe naam voor ‘onze’ Nederlandse exoplaneet. De bijbehorende ster kreeg de naam Sterrennacht.

Computertekening van de 'Nederlandse' exoplaneet Nachtwacht rond zijn moederster Sterrennacht.Beeld Livia Pietrow

Diep in het sterrenbeeld Andromeda, op een afstand waarover zelfs het licht zo'n negenhonderd jaar doet, draait rond een geelwitte dwergster de verste buitenpost van het Koninkrijk der Nederlanden. Die planeet, een hete gasbol, staat vanaf nu bekend als Nachtwacht. Zijn moederster kreeg de naam Sterrennacht.

Nederland kreeg de planeet cadeau ter gelegenheid van de honderdste verjaardag van de Internationale Astronomische Unie (IAU), een organisatie van meer dan 13.500 sterrenkundigen uit ruim honderd landen die onder meer de naamgeving van kosmische objecten regelt. Ook 115 andere landen, van Zweden tot de Filipijnen, kregen zo’n ster-planeet-duo cadeau.

Geen Nijntje

Opmerkelijk: bij een stemming onder het Nederlands publiek kwam niet de combinatie Nachtwacht-Sterrennacht, maar Nijntje (planeet) en Moederpluis (ster) als winnaar uit de bus. Bij de laatste vergadering, waarin de IAU de namen voor alle deelnemende landen vastlegde, deinsde men terug voor die keuze omdat op beide kinderpersonages intellectueel eigendomsrecht rust dat nog actief commercieel wordt ingezet. Daarop koos de IAU voor de nummer twee van de stemmingslijst.

De shortlist voor de stemming kwam tot stand na een openbare nominatieronde, waarvoor zo’n zesduizend mensen suggesties indienden. Uiteindelijk koos een jury de vijf finalisten waarop mocht worden gestemd. De suggesties in de finaleronde moesten aan strenge eisen voldoen: zo mochten vernoemingen naar een persoon alleen wanneer deze meer dan honderd jaar geleden was overleden. Ook beledigende, politieke of religieuze namen of verwijzingen naar merknamen mochten niet. Die laatste regel werd uiteindelijk ook Nijntje fataal, hoewel de IAU in eerste instantie nog besloot dat de combinatie mocht meedoen aan de stemronde. 

Nachtwacht en Sterrennacht zijn verwijzingen naar wereldberoemde schilderijen met een astronomisch bijsmaakje, geschilderd door respectievelijk Rembrandt van Rijn en Vincent van Gogh. De nieuwe namen mogen vanaf nu officieel naast de wetenschappelijke namen HAT-P-6b (voor de planeet) en HAT-P-6 (voor de ster) worden gevoerd.

Inspireren en meedenken

Marieke Baan, voorzitter van het Nationaal Comité voor de naamgeving van de planeet, is tevreden over hoe het proces in Nederland verliep. Het achterliggende idee van de IAU voor deze wereldwijde campagne was: inspireren en laten meedenken. Dat is goed gelukt’, zegt zij. Als onderdeel van de nationale wedstrijd dienden ook scholen suggesties in voor de naam van de planeet. ‘In januari maken we bekend welke school volgens de jury de beste suggestie deed. De winnaar krijgt een mooie telescoop.’ 

Baan hoopt dat er snel nog een planeet gevonden wordt rond HAT-P-6. ‘Volgens de regels krijgt die dan ook een naam die past binnen het thema: wereldberoemde schilderijen van Nederlandse grootmeesters.’

Tikje eigenzinnig

Ster Sterrennacht is helder genoeg om vanuit Nederland met een kleine telescoop te kunnen bekijken. Nachtwacht is een zogeheten gasreus, vergelijkbaar met Jupiter in ons eigen zonnestelsel, maar dan ruim 30 procent groter. De planeet is een tikje eigenzinnig. Hij trekt zijn baantjes om Sterrennacht namelijk precies tegen de draairichting van die ster in. Zo’n zogeheten retrograde baan is in het heelal een uitzondering.

De kans dat Nachtwachtianen straks met ruimteschepen het Malieveld bezetten uit woede over de door Nederland gekozen naam is overigens klein. De temperatuur op de planeet loopt op tot zo’n 6.000 graden Celsius. Leven is er daarom naar verwachting onmogelijk.

Dit stelden zij voor

Tijdens de nominatieronde vroegen we aan een aantal prominenten wat zij zouden voorstellen als naam voor exoplaneet HAT-P-6b. Dit waren hun suggesties.

‘Graag zou ik de planeet de naam van een in Nederland uitgestorven vogelsoort geven: de ortolaan, de goudplevier, de hop, of de lachpieper. Deze lijst is binnenkort met veel nieuwe vogelsoorten uit te breiden – ik geef ze graag een laatste vlucht naar de sterren.’ (Tommy Wieringa, auteur)

‘Moederster Belle van Zuylen en planeet Eise Eisinga. Eisinga bouwde het planetarium in Franeker. Hij ging in tegen bangmakerij van de kerk, tegen het idee dat de aarde zou vergaan door botsing van de planeten. Een echte verlichtingsdenker: geloof niet zomaar wat anderen zeggen. Ook Van Zuylen komt uit die tijd. Ze werd bekend met romans en muziek, en verdiepte zich in natuurkunde. Ze antwoordde op een huwelijksaanzoek: ‘ik heb geen talent voor ondergeschiktheid.’’ (Daan Roovers, denker des vaderlands)

‘Ik stel ster Pluk en planeet Zaza voor. Natuurlijk is Pluk van de Petteflet al redelijk lang geleden geschreven, maar op astronomische tijdschalen is dat nog recent. Vrijwel alle kinderen in Nederland lezen dit boek, of worden eruit voorgelezen. Je kunt de namen makkelijk uitbreiden, wanneer nieuwe planeten worden ontdekt. Dan kan er een Duizeltje, Dollie, Langhors of Lispeltuut bij komen.’ (Planeetwetenschapper Daphne Stam, TU Delft)

‘Wie planeten namen geeft reduceert ze tot symbolen, en symbolen zijn altijd politiek. Laten we de sterrenhemel onze politiek besparen, al was het alleen opdat we haar met z’n allen kunnen blijven delen. Noem de planeet en ster wat ze zijn: Ruimterots en Gasbol.’ (Auteur Hanna Bervoets)

‘Ik denk aan Hoop (ster) en Liefde (planeet), of in het Latijn: Spes en Caritas. Daarbij ben ik van mening (‘hoop’ ik) dat Hoop en Liefde universeel zijn. Zelfs buiten de aarde, want zonder Hoop en Liefde zal elke vorm van leven ten onder gaan, ook al is die nog zo intelligent.’ (Astronoom Vincent Icke, Universiteit Leiden)

‘Voor de ster stel ik J.A. dèr Mouw voor. Een ster zonder meid (vrij naar één van zijn gedichten, red.). De Schoolmeester, naar het werk van Gerrit van de Linde, stel ik voor als planeet. Dat is een goede naam voor een planeet, zeker voor een Nederlandse planeet, aangezien wij het altijd beter weten in de wereld qua mensenrechten en ons tegelijkertijd liederlijk misdragen en hebben misdragen.’ (Tsead Bruinja, dichter des vaderlands)

‘We kunnen natuurlijk een Nederlandse naam voorstellen die voortkomt uit onze cultuur of historie. Of een referentie naar onze jeugdhelden. Maar we hebben het hier over een nieuwe ontdekking in de ruimte. Iets dat niet alleen Nederland, maar het hele universum aan gaat. En dan is taal een barrière. We stellen daarom voor om een vorm als naam te geven. De planeet krijgt als naam: :-P. En de ster krijgt als naam: :-D’ (Reclamebureau KesselsKramer)

Nog meer verre werelden

We snappen steeds minder van hoe planeten ontstaan, en nog drie andere lessen na de ontdekking van vierduizend planeten.

Astronomen knopen telescopen aan elkaar en brengen verre planeet ongekend nauwkeurig in beeld.

Tussen 200 duizend sterren, op tot honderd lichtjaren: hier zoekt Tess naar een nichtje van de aarde.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden