Een medewerker van het Centraal Dierenlaboratorium (CDL) in Nijmegen brengt chips aan bij ratten.
Een medewerker van het Centraal Dierenlaboratorium (CDL) in Nijmegen brengt chips aan bij ratten. © ANP

Nieuwe hoogleraar Erasmus MC: 'Proefdieronderzoek schiet tekort'

Dat kan voorkomen worden door dezelfde richtlijnen als bij mensen te hanteren

Proefdieronderzoek moet aan dezelfde strikte methodologische spelregels voldoen als medische studies bij mensen. Dat betoogt Arfan Ikram (37) morgen in zijn oratie aan het Erasmus MC, waar hij wordt geïnstalleerd als hoogleraar epidemiologie.

Op dit moment laat de kwaliteit van veel proefdieronderzoek te wensen over. Dat kan worden verholpen, denkt Ikram, als proefdieronderzoekers de richtlijnen voor onderzoek bij mensen hanteren. 'Daarmee wil ik zeker niet zeggen dat al het medisch onderzoek bij mensen geweldig is', waarschuwt Ikram via Skype. 'Maar bij proefdieronderzoek valt het me sterker op dat het misgaat.'

Over welke spelregels heeft u het precies?

'Mijn vakgebied, de epidemiologie, houdt zich bezig met de vraag hoe je op een goede manier een onderzoeksvraag beantwoordt. Dat doe je bijvoorbeeld door alternatieve verklaringen voor een gevonden oorzaak-gevolgrelatie te ontkrachten. Als je ziet dat mensen die medicijn A gebruiken vaker symptoom B ervaren, dan moet je kunnen uitsluiten dat er niet een oorzaak C is die zowel het medicijngebruik als het symptoom veroorzaakt. Of dat symptoom B juist voor medicijngebruik A zorgt. De epidemiologie biedt oplossingen om dit met een slimme onderzoeksopzet uit te sluiten. Bijvoorbeeld door met een goed gekozen controlegroep te werken die een placebo krijgt, en proefpersonen te 'randomiseren': willekeurig over onderzoeksgroepen te verdelen.

'Proefdierstudies claimen vaak een oorzakelijk verband. Maar dan moet je dus al die mogelijke andere verklaringen uitsluiten, en dat gebeurt niet altijd.'

Ikram verwijst naar een geruchtmakende studie uit 2015 in vakblad PLOS Biology, waaruit bleek dat een groot deel van de gepubliceerde proefdierstudies niet aan de spelregels voldoet. De studies randomiseren niet en gebruiken te lage proefdieraantallen om toeval uit te sluiten. Bovendien zijn ze niet 'blind' uitgevoerd: als onderzoekers weten welk proefdier in welke onderzoeksgroep zit gaan ze mogelijk vooringenomen te werk. Ikram: 'Dat deze regels niet worden opgevolgd zouden we bij patiëntonderzoek niet accepteren. Waarom accepteren we dat bij proefdieren dan wel?'

Uw specialisme is de ziekte van Alzheimer. Hebben matige proefdierstudies ook het Alzheimeronderzoek beïnvloed?

'Ik ken wel Alzheimeronderzoek bij mensen waar het misging. Een paar jaar terug werd vastgesteld dat je na een beroerte niet meer in aanmerking kunt komen voor de diagnose Alzheimer, hooguit voor een mengvorm van Alzheimer met andere oorzaken van dementie. Vervolgens werden bij ieder onderzoek naar risicofactoren van Alzheimer proefpersonen die ooit een beroerte hadden uit de studie gehaald. Stel dat je wilt weten of een hoge bloeddruk tot Alzheimer leidt. Als je iedereen met een beroerte uit het experiment schrapt, verwijder je óók mensen met een relatief hoge bloeddruk. Daardoor zijn Alzheimeronderzoekers er jarenlang onterecht vanuit gegaan dat er géén verband is tussen een hoge bloeddruk en Alzheimer. Door goede toepassing van de epidemiologische regels had dat kunnen worden voorkomen.'

U heeft het nu over onderzoek bij mensen. Vanwaar uw oproep specifiek aan proefdieronderzoekers?

Sommige disciplines houden zich op dit moment minder aan de epidemiologische principes, en proefdieronderzoek is er daar één van

Arfan Ikram

'Mijn oproep is eigenlijk aan alle medische wetenschappers. Iedere onderzoeker moet zich aan de epidemiologische principes houden. Sommige disciplines houden zich op dit moment minder aan die principes, en proefdieronderzoek is er daar één van.'

Al in 2010 publiceerde PLOS Biology een lijst richtlijnen waar proefdieronderzoek aan moet voldoen. Is er niet al verbetering zichtbaar?

'Ik heb het gevoel dat we nog midden in de overgang zitten. De kwaliteit van onderzoek zal vast wel al iets verbeterd zijn, maar het belangrijkste is dat er bewustwording komt bij onderzoekers dat dit een probleem is. En dat er openlijk over de problemen gepraat wordt.'

Dat gebeurt nu niet?

'Nu wel, maar tien jaar geleden nog een stuk minder. Het kan best dat je studieopzet niet perfect is. Maar geef dat dan in ieder geval aan, opdat de lezer weet waar mogelijkerwijs verschillen in resultaten met andere studies aan kunnen liggen.'

Eigenlijk moet iedere wetenschapper een beetje epidemioloog worden?

Lachend: 'Ja, precies. Epidemiologie is geen apart vak, het is een manier van nadenken over onderzoek doen. En het is minder moeilijk dan veel mensen denken. Eigenlijk is het niet meer dan logisch nadenken.'