POSTUUM

Nico Frijda (1927-2015)

Grondlegger van onderzoek naar emoties

Postuum Nico Frijda (1927-2015) Zijn boek The Emotions geldt als standaardwerk in de psychologie. Ook zijn eigen emoties bij het verlies van zijn familie benaderde hij wetenschappelijk.

Beeld Herman Wouters

Menselijke emoties waren zijn belangrijkste onderzoeksterrein, maar zijn eigen gevoelens bleven lange tijd verborgen. Voor hemzelf en voor zijn omgeving. Hij verzweeg zijn ervaringen in de oorlog niet, maar hij sprak er afstandelijk over. Pas op latere leeftijd kwam de pijn van het verleden tot uiting.

Psycholoog Nico Frijda, emeritus hoogleraar van de Universiteit van Amsterdam, is afgelopen weekeinde op 87-jarige leeftijd overleden. Hij was een van de meest geciteerde Nederlandse psychologen en wordt beschouwd als de grondlegger van het onderzoek naar emoties. Zijn in 1986 verschenen boek The Emotions geldt nog steeds als een invloedrijk standaardwerk.

Bij rampen zoals oorlog zit er weinig anders op dan emotie te onderdrukken, zei Frijda enkele jaren geleden in Vrij Nederland. 'Ik had besloten een betonnen deksel op mijn verleden te leggen. Dat doe je omdat je bang bent dat anderen het niet aankunnen als je erover praat en omdat je bang bent zelf gek te worden als je het doet.' Het wetenschappelijk benaderen van emotie was voor hem 'een handige methode om hanteerbaar toe te komen' aan zijn gevoelens.

Nico Frijda dook tijdens de Tweede Wereldoorlog onder in Friesland. Hij werd opgepakt en als 17-jarige in het Huis van Bewaring in Leeuwarden mishandeld. Zijn vader werd vergast in Auschwitz, zijn broer Leo, die bij het verzet zat, werd gefusilleerd. Zijn moeder vluchtte naar Zwitserland. Na de bevrijding vond hij zijn zus snel terug. 'De rest van het gezin was weg', aldus Frijda in Vrij Nederland.

Na de oorlog ging hij psychologie studeren in Amsterdam. Hij trouwde met actrice Nelly Wiegel, die bekend werd als Nelly Frijda. Met haar kreeg hij een dochter en twee zonen. Na hun scheiding in 1975 hertrouwde Nico Frijda en kreeg hij een derde zoon.

Thuis werd de oorlog niet verzwegen, zegt zijn tweede zoon Michael Frijda. 'Mijn vader praatte wel over de oorlog, maar alleen in verhalen, in anekdotes. Ze werden afstandelijk verteld. Gevoelens deden niet mee.' Tot zich op latere leeftijd een omslag voordeed. Emoties kwamen los tijdens een bezoek dat Michael met zijn vader, inmiddels in de zeventig, bracht aan Yad Vashem, het herdenkingscentrum voor Holocaustslachtoffers in Jeruzalem. 'Toen mijn vader in een boek de naam van zijn vader tegenkwam, had ik ineens een huilende jongen van 17 jaar aan mijn arm', zegt Michael Frijda. Zijn vader kon of wilde zijn emoties niet langer wegdrukken. 'Daardoor kreeg mijn relatie met mijn vader er een dimensie bij. Hij werd een completer mens.' Vader en zoon gingen in de jaren daarna samen naar Auschwitz en naar Friesland. Michael Frijda spreekt van een 'tweede ronde' in het leven van zijn vader. 'Het gewroet in het verleden heeft ons dichter bij elkaar gebracht.'

De wetenschapper Frijda maakte al snel naam met zijn in 1956 voltooide promotieonderzoek naar gelaatsexpressies. Zijn grote doorbraak, ook internationaal, kwam met het verschijnen van The Emotions.

'Frijda heeft de emoties op de kaart gezet. Daarvoor werden emoties in de psychologie benaderd als fysiologische, lichamelijke veranderingen. Het ging nooit over wat eronder lag. Frijda beschouwde emoties als behartiger van belangen van een persoon. Niet als irrationele, maar als functionele krachten', zegt Agneta Fischer, hoogleraar Emoties en affectieve processen aan de Universiteit van Amsterdam. Het ging hem erom wat mensen geneigd zijn te doen in reactie op een gebeurtenis of persoon. Volgens Fischer zijn Frijda's theorieën in veel handboeken overgenomen en staan ze nog steeds overeind.

Nico Frijda was van 1965 tot 1992 hoogleraar Algemene functieleer aan de UvA en daarna tien jaar bijzonder hoogleraar Emotietheorie namens de Stichting Consortium of European Research on Emotion. Hij is tot hoge leeftijd actief gebleven in de wetenschap.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.