Newton voor dames en andere heren

Newton werd in de 18de eeuw voor een breed publiek ontsloten door een Italiaan. Hoe kwam dat zo?..

Tijdgenoten vonden Francesco Algarotti (1712-1764) onweerstaanbaar. Ze vielen massaal voor hem: vrouwen, mannen, getrouwd of ongetrouwd. En hij ging graag op hun avances in. ‘Iedereen die hem kende, omschreef hem als uitzonderlijk mooi’, zegt Paula Findlen, hoogleraar Italiaanse geschiedenis aan Stanford University. ‘Maar voor 21ste-eeuwse begrippen was hij niet erg knap. Zijn aantrekkingskracht moet ook iets te maken hebben gehad met zijn levendige geest.’

Findlen houdt komende donderdag de tweede Huygens-Descartes-lezing over Algarotti en zijn boek Il Newtonianismo per le dame (Newtonianisme voor dames) uit 1737. Algarotti was in de twintig toen hij het boek schreef, en vestigde er zijn reputatie mee: het was een internationale bestseller die vele malen werd vertaald.

Later zou hij nog veel meer publiceren, met name over beeldende kunst en opera. Hij had een brede belangstelling en zijn ster zou hoog rijzen: hij werd onder meer een beschermeling van de Pruisische koning Frederik de Grote.

Maar in de jaren dertig was Algarotti vooral nog bezig met Newton. Die had in 1687 zijn hoofdwerk gepubliceerd, de Principia mathematica. De wiskunde daarin was erg lastig, zelfs voor experts, dus het duurde even voor het belang van Newtons werk in brede kringen doordrong. Maar in de eerste helft van de 18de eeuw werd het newtonianisme ongekend populair.

‘Algarotti was er van het begin af aan op uit om een bestseller te schrijven’, zegt Findlen. ‘Hij wilde net zo beroemd worden als Voltaire, die ook een belangrijke bijdrage leverde aan de popularisering van Newton. Hij reisde naar Frankrijk en legde contact met Voltaire, met wie hij veel discussieerde over zijn boek.’

Algarotti koos Newtons optica als hoofdonderwerp voor zijn boek: de ondertitel was Dialoghi sopra la luce e i colori: dialogen over het licht en de kleuren. Tijdens zijn studietijd in Bologna had hij samen met een leraar Newtons experimenten met prisma’s nagedaan. Findlen: ‘Zij waren na Newton de eersten die erin slaagden licht met een prisma te breken en het vervolgens met een ander prisma weer samen te brengen tot een bundel wit licht.’

Deze proeven waren concreet, veel concreter dan Newtons massieve wiskundige theorieën over zwaartekracht. Findlen: ‘Daarom achtte Algarotti ze geschikt om uit te leggen aan vrouwen. De vrouwelijke geest was volgens de opvattingen van die tijd vooral gericht op concrete zaken uit het dagelijks leven en niet geschikt om na te denken over abstracte en metafysische kwesties.’

Algarotti’s voorbeeld was Bernard le Bovier de Fontenelle met zijn boek Entretiens sur la pluralité des mondes (1686). ‘Daarin populariseerde Fontenelle allerlei ideeën uit de astronomie van die tijd, net zoals Algarotti dat zou doen met het newtonianisme’, legt Findlen uit.

‘Het boek was geschreven in de volkstaal, het Frans, wat erop duidde dat het bedoeld was voor een breed publiek van niet-geleerde lezers. Algarotti zou ook in de volkstaal schrijven, in het Italiaans.

‘Daarnaast goot Fontenelle zijn boek in de vorm van een dialoog tussen een man en een vrouw, en dat zou Algarotti ook overnemen. Ten slotte suggereerde Fontenelle in de inleiding dat zijn boek geschikt zou zijn voor vrouwen. Algarotti ging een stap verder: hij zei al in de titel dat het boek voor vrouwen was bedoeld. Daarmee vestigde hij een genre dat erg populair zou worden in de 18de eeuw.’

Dit betekent niet dat Il Newtonianismo per le dame alleen door vrouwen werd gelezen. ‘Mannen lazen het net zo goed’, zegt Findlen. ‘De toevoeging ‘voor vrouwen’ betekende vooral dat het voor iedereen begrijpelijk was.’

Algarotti koos voor een zeer suggestieve stijl. Waar hij kon, maakte hij seksuele toespelingen. ‘Hij doet bijvoorbeeld heel dubbelzinnig over wat er allemaal kan gebeuren als een man en een vrouw in een donkere kamer optische experimenten uitvoeren’, zegt Findlen. ‘In een andere dialoog zit de man bij de vrouw op de rand van het bad. En het hele boek is doordrongen van de idee dat hij haar verleidt via de geest, door interessante dingen te vertellen.’

Met zo’n dubieuze inhoud kon het niet uitblijven: Algarotti’s boek kwam op de Index te staan, de lijst van verboden boeken, die de katholieke kerk had opgesteld. Hoewel Algarotti zich genoodzaakt zag een aangepaste, minder aanstootgevende versie te maken, bleef het origineel populair.

En de dames uit de titel, wat vonden die van het boek? Findlen heeft dat van een aantal (geleerde) vrouwen kunnen achterhalen. Hun reacties waren op hun best lauw. Elizabeth Carter, die het boek in het Engels vertaalde, vond het zelfs afstotelijk. ‘Zij vond al die dubbelzinnigheid maar niets’, zegt Findlen. ‘Ze had zich laten overhalen het boek te vertalen, maar toen het af was, heeft ze er nooit meer over willen praten.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.