Ook een Amerikaans onderzoek waaruit blijkt dat jongeren die e-sigaretten roken eerder tabak gaan roken, wordt herhaald.
Ook een Amerikaans onderzoek waaruit blijkt dat jongeren die e-sigaretten roken eerder tabak gaan roken, wordt herhaald. © Getty Images

Negen wetenschappelijke studies herhaald in Nederland om resultaten te checken

Wetenschappelijk studies worden zelden herhaald, want daarvoor is weinig waardering en dus geld. Toch kan het zinvol zijn te bekijken of de resultaten wel kloppen. In Nederland worden nu negen studies gerepliceerd.

Heeft een keizersnee echt geen meerwaarde voor de overlevingskansen en gezondheid van tweelingen? Verklaart de angst om aan een stereotiep beeld te voldoen inderdaad voor een deel waarom er zoveel minder vrouwen wiskunde gaan studeren? Helpt het daadwerkelijk om mensen te herinneren aan morele standaarden om hen minder te laten bedriegen?

Dat en meer gaat uitgezocht worden in negen studies waarvoor de Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) in totaal een miljoen euro heeft uitgetrokken. Het betreft de eerste van drie rondes binnen 's werelds eerste landelijke programma dat specifiek is bedoeld voor replicatiestudies: het herhalen van eerder gepubliceerd onderzoek.

De studies die herhaald gaan worden hebben elk grote invloed gehad op hun vakgebied, maar ook wenkbrauwen doen fronsen. Dergelijke studies worden zelden opnieuw uitgevoerd omdat de focus van subsidiegevers en wetenschappelijke tijdschriften ligt op vernieuwend onderzoek. Herhalen van andermans werk en controleren of de uitkomsten wel standhouden, krijgt doorgaans minder waardering van zowel onderzoekers, wetenschappelijke tijdschriften als financiers.

Dat die herhaalstudies wel nodig zijn, bleek in 2015 nog bij een een groots opgezet internationaal project dat minder dan de helft van honderd belangrijke psychologiestudies in de herhaling hetzelfde resultaat gaf. De eerste resultaten van een vergelijkbaar project in het fundamentele kankeronderzoek waren niet veel beter, al ging dat nog maar om een handjevol studies.

Dat een replicatiestudie een ander resultaat oplevert dan het origineel, wil niet zeggen dat het oorspronkelijke onderzoek niet deugt. Het kan ook dat de herhaalstudie niet goed is uitgevoerd, dat er cruciale informatie voor de onderzoeksopzet ontbrak of dat onverwachte factoren zoals lokale labomstandigheden of een andere selectie van proefpersonen het resultaat beïnvloedden. Maar wanneer het gevonden effect sterk genoeg is en de methoden precies genoeg overgenomen, zou een replicatie tot hetzelfde resultaat moeten komen.

Het idee voor het Nederlandse replicatieprogramma kwam van cognitief psycholoog Daniël Lakens van de TU Eindhoven. Nadat hij in 2012 in een vakblad had betoogd hoe replicaties zijn vakgebied kunnen verbeteren, trok hij de stoute schoenen aan en legde zijn plan voor aan de NWO. Die bleek daarvoor zeer ontvankelijk. De NWO ontving 85 inzendingen, 'wat laat zien dat er inderdaad grote behoefte is aan dit soort studies', aldus Lakens.

Ik hoop dat er echt iets met de resultaten gedaan wordt. Dat er misschien richtlijnen worden aangepast

Hij is blij verrast dat er naast psychologische ook medische studies herhaald gaat worden. 'Ik hoop dat er echt iets met de resultaten gedaan wordt. Dat er misschien richtlijnen worden aangepast, of dat in het geval van een bevestiging een paar doktoren rustiger kunnen slapen.'

Een van de herhaalstudies gaat over de e-sigaret. Gera Nagelhout van de Universiteit Maastricht gaat een Amerikaanse studie opnieuw uitvoeren die in 2015 verscheen in JAMA, waaruit bleek dat jongeren die experimenteren met e-sigaretten sneller geneigd zijn ook te gaan experimenteren met gewone sigaretten. Mede op basis van die studie werd zowel in de VS als in Nederland de verkoop van e-sigaretten aan jongeren verboden.

'De Amerikaanse studie was van goede kwaliteit, maar we willen zien of het effect in Nederland ook optreedt. Ook willen we uitzoeken of de overstap niet alleen geldt voor experimenteren, maar ook voor langduriger gebruik. Dat is uiteindelijk waar het om draait.'

Deze studies worden ook gerepliceerd

- Dringt het verlagen van de zuurstofdruk de sterfte terug van patiënten op de intensive care? (JAMA, 2016)

- Wordt zelfbeheersing gestuurd vanuit specifieke gebieden in de prefrontale cortex? (Science, 2009)

- Verhoogt schildklierziekte de kans op een vroeggeboorte? (verschillende publicaties)

- Heeft het verblijven in een natuurlijke omgeving stressverlagende effecten. (Journal of Environmental Psychology, 1991)

- Verraadt iemands pupilgrootte hoe interessant de betreffende persoon het object vindt waar hij naar kijkt? (Science, 1960)