NieuwsAstronomie

Nederlandse radiotelescoop ‘ziet’ bruine dwerg

Een primeur in de astronomie: voor het eerst heeft een radiotelescoop het zwakke signaal van een voorheen onbekende bruine dwerg gemeten, een ‘mislukte’ ster. De doorbraak vormt een opstap naar een nieuwe techniek om verre planeten te meten.

Computertekening van bruine dwerg ElegastBeeld ASTRON / Danielle Futselaar

‘Elegast’, zo gaat hij voortaan door het leven – de bruine dwerg op ruim tweehonderd lichtjaar afstand van de aarde. Een verwijzing naar het ridderverhaal Karel ende Elegast, geschreven rond 1270.

Passend, want net als dat verhaal is Elegast een Nederlands product. De meting werd uitgevoerd door astronomen verbonden aan het Nederlandse radioastronomie-instituut Astron, en werd mogelijk dankzij radiotelescoop Lofar – een instrument dat is samengesteld uit duizenden radioantennes verdeeld over onder meer Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk, maar met het zwaartepunt in Nederland.

Bruine dwergen als Elegast zijn in zekere zin ‘mislukte’ sterren – gasbollen te groot voor een planeet in de stijl van Jupiter of Saturnus, maar te klein om in zijn kern de temperatuur en druk te ontwikkelen die zo’n bol doet ontbranden tot volwaardige ster.

Magneetveld

Hoewel Elegast bij lange na niet de eerste bruine dwerg is die astronomen vinden, schuilt het belang van de vondst vooral in hóe ze hem hebben gespot. Tot nog toe werden dergelijke hemellichamen gevonden door telescopen die speuren naar infraroodstraling – warmtestraling, onzichtbaar voor het menselijk oog – terwijl deze werd ‘gezien’ met een radiotelescoop.

Dat lukte omdat bruine dwergen – net als overigens alle sterren en planeten – een magneetveld hebben. Laat een magneet om zijn as tollen, iets dat hemellichamen uit zichzelf al doen, en het resultaat is dat deze radiostraling uitzendt. Omdat het magneetveld van een bruine dwerg zoals Elegast relatief zwak is, met grofweg de kracht van honderd koelkastmagneetjes, konden radiotelescopen zulke signalen tot nog toe niet uit het kosmisch geruis vissen. Lofar lukte dat nu wel.

Een van de antennes van radiotelescoop Lofar in een weiland in Drenthe.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Grens tussen planeet en dwerg

Dat is een belangrijke eerste stap, zegt hoofdonderzoeker Harish Vedantham van het Nederlandse radioastronomie-instituut Astron. Samen met collega’s publiceerde hij de vondst van de bruine dwerg in het huidige nummer van het vakblad Astrophysical Journal Letters. ‘We schurken hiermee steeds dichter tegen de grens aan tussen Jupiter-achtige gasreuzen en bruine dwergen’, zegt Vedantham. Astronomen weten niet zeker waar je de grens tussen planeet en bruine dwerg precies moet trekken. ‘Met onze metingen kunnen we die kwestie hopelijk ophelderen.’

Astronoom Ignas Snellen (Universiteit Leiden), zelf niet bij het onderzoek betrokken, roemt vooral de mogelijkheid die de nieuwe meettechniek biedt om de magneetvelden van verre exoplaneten in kaart te brengen – werelden die draaien om een andere ster dan de zon. ‘Dit is echt een reis in het onbekende. We weten nog erg weinig van de magneetvelden van exoplaneten’, zegt hij.

Buitenaards leven

Het is zelfs denkbaar, zegt Snellen, dat de techniek op termijn een bijdrage kan leveren aan de zoektocht naar buitenaards leven. ‘Wanneer planeten een zwak magneetveld hebben, zijn ze relatief onbeschermd tegen de straling van hun moederster en is de kans dat op zo’n planeet leven voorkomt veel kleiner’, zegt hij. ‘Radiostraling is de enige manier die we kennen om het magneetveld van planeten te meten.’

Op kortere termijn wil Vedantham met de techniek onder meer speuren naar planeten rond bruine dwergen. Verre planeten ontdek je normaliter wanneer ze voor hun ster lang bewegen en op die manier een beetje van het uitgezonden licht tegenhouden. Bruine dwergen zijn echter zo lichtzwak dat dit daarbij vrijwel niet mogelijk is. ‘Door de invloed van zo’n planeet op het magneetveld van de bruine dwerg te meten, zouden we deze toch kunnen betrappen’, zegt hij. Daarmee kunnen astronomen gaan zoeken naar een geheel nieuw soort verre wereld.

Verder lezen

Op deze ‘bruine dwerg’ heeft de wind tien maal de kracht van die van de sterkste orkaan.

Bijna vierduizend planeten zijn er al ontdekt en ruimtesonde Tess is net begonnen aan een nieuwe zoektocht. Al die werelden leveren voorzichtige inzichten op over hoe de aarde ontstond en of we alleen zijn in de kosmos. De belangrijkste lessen.

In Dwingeloo bouwen astronomen en technici meetinstrumenten die de geheimen van de kosmos moeten blootleggen. Maak kennis met de (deels) Nederlandse apparaten die binnenkort op zoek gaan naar nieuwe, verre planeten en exotische sterren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden