Nederlandse koeienexpert wint alternatieve Nobelprijs

Bij de Ig Nobels vallen studies in de prijzen die eerst op de lachspieren werken, en daarna aanzetten tot nadenken. Vannacht vond aan Harvard University de 23ste editie plaats, met een Nederlandse koeienexpert als een van de winnaars.

Een koe in de wei bij Schalkwijk, afgelopen juni. Beeld anp

Stijgt de kans dat koeien gaan liggen naarmate ze langer staan? Dierenwetenschapper Bert Tolkamp vond die vraag dermate fascinerend dat hij met zijn collega's van Scottish Agricultural College 73 melkkoeien uitrustte met sensoren en de dieren wekenlang onder videobewaking plaatste. Afgelopen nacht won hij voor deze studie een prijs die onder wetenschappers zowel beroemd als berucht is: de Ig Nobel.

De Ig Nobels - ignoble is Engels voor 'niet honorabel' - zijn een jaarlijkse ode aan creativiteit en excentriciteit in de wetenschap. Ook de ceremonie zelf is op z'n zachtst gezegd onconventioneel. Zo werden de meer dan duizend toeschouwers afgelopen nacht getrakteerd op een opera waarin een hoogzwangere vrouw razendsnelle rondjes maakt op een draaiende tafel, om zo met centrifugale krachten de bevalling te vergemakkelijken. Deze uitvinding - in 1999 bekroond met een IgNobel - bevat tevens een vangnet om te voorkomen dat de pasgeborene door de kraamkamer vliegt.

Belangrijkste criterium bij de Ig Nobels is dat studies je eerst doen lachen, en daarna aanzetten tot nadenken. Dat buitenstaanders zijn koeienexperiment komisch vinden, kwam voor Tolkamp echter als een volstrekte verrassing. Hij bestudeerde het sta- en liggedrag van koeien niet voor de lol, maar omdat het een goede indicator is voor het welzijn van de dieren. Zo zal een koe met klauwaandoeningen meer liggen dan een gezonde soortgenoot. Door een zieke koe aan de hand van haar sta- en liggedrag automatisch op te sporen, kun je het dier eerder helpen en bovendien de melkproductie op peil houden.

 
Tolkamp bestudeerde het sta- en liggedrag van koeien niet voor de lol, maar omdat het een goede indicator is voor het welzijn van de dieren.
Onderzoeker Bert Tolkamp. Beeld Ed Robertson

Uitreiking respectabele cultstatus
Tolkamp neemt zijn prijs met gemengde gevoelens in ontvangst, bekende hij voor aanvang van de ceremonie. Aan de ene kant vreest hij dat de Ig Nobel een aanleiding is 'om de draak te steken met die domme onderzoekers'. Maar aan de andere kant: zo krijgt hij wel een podium om aan een groot publiek uit te leggen wat hij doet en waarom dat de moeite waard is. Wie weet kijkt er zelfs een potentiële geldschieter mee.

Hoewel de Ig Nobels bij de eerste edities in de jaren '90 bekend stonden als een wetenschappelijke freakshow, beginnen de prijzen inmiddels een respectabele cultstatus te krijgen. De Russisch/Nederlandse natuurkundige Andre Geim heeft daar zeker aan bijgedragen. In 2000 won hij een Ig Nobel voor het laten zweven van een levende kikker met magneten. Drie jaar later pakte hij de echte Nobelprijs voor zijn studies naar de bijzondere eigenschappen van grafeen, een laag koolstof met een dikte van één atoom.

Het was het ultieme bewijs dat het winnen van een Ig Nobel geen onherstelbare imagoschade hoeft te betekenen. Een andere oudwinnaar uit Nederland, bioloog Kees Moeliker, is er zelfs van overtuigd dat de prijs zijn wetenschappelijke carrière een extra impuls heeft gegeven. Moeliker, conservator bij het Natuurhistorisch Museum in Rotterdam, won in 2003 een Ig Nobel voor de eerste gevalsbeschrijving van homofiele necrofilie bij eenden. Sindsdien weten natuurliefhebbers uit de hele wereld hem te vinden voor observaties van opmerkelijk diergedrag, vaak opvallend goed gedocumenteerd.

Elena Bodnar won de Ig Nobelprijs in 2009 met een bh die ook als gasmasker kan worden gebruikt. Beeld ap
Het werpen van papieren vliegtuigjes op een menselijk doelwit is een van de vele tradities bij de uitreiking van de Ig Nobels. De ruim duizend toeschouwers in de zaal werpen ook mee. Beeld reuters

Theorie over necrofilie bij dieren
Die inzendingen zijn goud waard voor Moeliker. 'Ik werk nu aan een theorie over necrofilie in het dierenrijk. Wat beweegt dieren ertoe om met dode soortgenoten - en soms zelfs met niet-soortgenoten - te copuleren? Veel gevalsbeschrijvingen zijn daar niet van, dus alle waarnemingen zijn welkom.'

Moeliker won zijn prijs tien jaar geleden, maar reist nog steeds met een opgezette eend de wereld rond voor lezingen. Daarbij is het hem om meer te doen dan alleen de lach. 'Homoseksualiteit wordt nog al te vaak gezien als een ziekte, die bovendien voorbehouden is aan mensen. Het onderwerp wordt makkelijker bespreekbaar als het over eenden gaat. Ik heb, zeker tijdens lezingen in het buitenland, de ogen van velen geopend.'

Zaterdag 14 september, Stadsgehoorzaal Leiden: de Nederlandse Ig Nobel Night. Met onder meer een 24 seconden durende lezing van Youp van 't Hek over humor in de wetenschap.

Dan Meyer won de prijs in 2007 voor zijn studie naar zwaardslikken. Beeld reuters
 
'Homoseksualiteit wordt nog al te vaak gezien als een ziekte, die bovendien voorbehouden is aan mensen. Het onderwerp wordt makkelijker bespreekbaar als het over eenden gaat. Ik heb, zeker tijdens lezingen in het buitenland, de ogen van velen geopend.'
Ig Nobelprijswinnaar Kees Moeliker
Nobelprijswinnaars Eric Maskin, Rich Roberts en Dudley Herschbach tijdens de uitreiking van de Ig Nobelprijzen 2012. Beeld ap
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.