Impressie van een exoplaneet
Impressie van een exoplaneet © EPA

Nederlandse camera's vinden aarde-achtige planeten - 'en er zullen nog veel volgen'

Leidse Sterrewacht verwacht meer oververhitte planeten te vinden

Astronomen van de Leidse Sterrewacht hebben met een relatief goedkope camera-opstelling twee grote, hete planeten ontdekt. Het is voor het eerst dat er met een Nederlands instrument exoplaneten zijn gevonden - planeten bij andere sterren dan de zon. Teamleider Ignas Snellen verwacht dat er de komende jaren nog veel zullen volgen.

De speurtocht naar exoplaneten is een van de spannendste onderzoeksgebieden in de sterrenkunde. De eerste werd in 1995 ontdekt; inmiddels zijn er al zo'n 3.500 bekend, veelal door de Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler. Door andere planetenstelsels te bestuderen, leren sterrenkundigen ook meer over de ontstaansgeschiedenis van ons eigen zonnestelsel. Bovendien hopen ze ooit tekenen van buitenaards leven aan te treffen op een exoplaneet die veel op onze eigen thuiswereld lijkt.

De laatste tijd zijn vooral veel planeten gevonden bij kleine, koele dwergsterren. Zo ontdekten Belgische astronomen afgelopen voorjaar een compleet stelsel van zeven planeten bij de dwergster TRAPPIST-1. De twee Nederlandse exoplaneten draaien echter rond sterren die veel heter en helderder zijn dan de zon. 'Dat is vooral interessant omdat het dan makkelijker is om in de toekomst metingen te doen aan de samenstelling van de planeetdampkring', aldus Geert Jan Talens, een promovendus van Snellen en hoofdauteur van de twee ontdekkingsartikelen.

Sterrenkundigen hopen ooit tekenen van buitenaards leven aan te treffen op een exoplaneet die veel op onze eigen thuiswereld lijkt

Het Nederlandse MASCARA-instrument (Multi-site All-Sky CAmeRA) bestaat uit vijf speciale ccd-camera's met 24-mm Canon groothoeklenzen die vanaf de sterrenwacht op het Canarische eiland La Palma elke 6 seconden de gehele sterrenhemel vastleggen. Dat levert per maand 15 terabyte aan data op - de inhoud van ruim drieduizend dvd's. Computers zoeken vervolgens in die enorme berg meetgegevens naar sterren die af en toe een klein helderheidsdipje vertonen, doordat er een planeet voor langs beweegt.

De twee nieuwe planeten, MASCARA-1b en MASCARA-2b, lijken als twee druppels water op elkaar. In beide gevallen is de moederster ongeveer twee keer zo groot en vijftien keer zo helder als de zon. De gasvormige reuzenplaneten staan allebei zo dicht bij hun ster dat ze rond de 2.300 en 2.000 graden heet zijn. Vanaf de planeet is een reusachtige, oogverblindende en verzengende 'zon' aan de hemel zichtbaar. Kort geleden werd door een Amerikaans instrument ook al zo'n extreem hete reuzenplaneet ontdekt, Kelt-9b geheten.

De moederster van de twee nieuwe planeten is ongeveer twee keer zo groot en vijftien keer zo helder als de zon

Later deze maand wordt op de Europese La Silla-sterrenwacht in Noord-Chili een tweede MASCARA-station in gebruik genomen. Daarmee houden Snellen en zijn collega's ook de zuidelijke sterrenhemel in het oog. 'Ik verwacht dat we daar ook nog aardig wat planeten mee zullen vinden', zegt hij.

Enige haast is wel geboden: begin 2019 lanceert NASA de ruimtetelescoop TESS (Transiting Exoplanet Survey Satellite). Die gaat vergelijkbare metingen doen vanuit de ruimte, met een veel grotere gevoeligheid - en natuurlijk tegen veel hogere kosten. TESS zal naar verwachting minstens 1.500 nieuwe exoplaneten vinden.