INTERVIEW

'Natuurlijk knip ik uit eigen werk'

Een beschuldiging van zelfplagiaat achtervolgde hoogleraar Peter Nijkamp. 'Lariekoek', vindt hij van de conclusie die een commissie deze week trok. Hij legt uit hoe hij aan vijftig publicaties per jaar komt.

Peter Nijkamp Beeld Linelle Deunk
Peter NijkampBeeld Linelle Deunk

Het begon allemaal met een telefoontje, bijna twee jaar geleden. De decaan van de economiefaculteit van de Vrije Universiteit belde hoogleraar ruimtelijke economie Peter Nijkamp (inmiddels 69 en met emeritaat). Er was een klacht ingediend tegen zijn promovenda Karima Kourtit. Zij zou rijkelijk hebben geput uit andermans werk zonder dit te vermelden. Plagiaat, kortom - een wetenschappelijke doodzonde.

Wat dacht u toen u dit hoorde?

'Dat hebben ze goed getimed. Karima zou een week later promoveren, er was geen tijd meer om dingen op te lossen.'

Wat gebeurde er vervolgens?

'De VU nam de anonieme klacht direct in behandeling - niemand wist wie de klager was. Dat had niet mogen gebeuren.'

De klager vreesde represailles. U bent een prominent wetenschapper.

'Dat vind ik geen argument. Wetenschap is transparant en kritiek is goed, maar anonieme kritiek is een ander verhaal. Vervolgens beging het bestuur van de VU een flagrante misstap: ze bracht de naam van de promovenda naar buiten. Toen escaleerde het. Er kwam een hausse aan berichten en speculaties.'

Dus alles had binnenskamers moeten blijven?

'Je mag niet zomaar iemand publiekelijk beschuldigen. Ik weet van zeker vijf vergelijkbare zaken bij andere universiteiten. Daar heeft niemand het over, omdat ze wel vertrouwelijk worden behandeld.'

De afloop van de kwestie, dat er plagiaat zou zijn gepleegd, hield de VU wel binnenskamers. Waarom?

'Dat heb ik diep betreurd; zo werd de indruk gewekt dat er iets heel ernstigs aan de hand was. Ik kreeg een spreekverbod - vreselijk. Ik heb me er, terwijl het in mijn belang was geweest te spreken, loyaal aan geconformeerd. Dat zou ik nu niet meer doen. Ik vind het onmenselijk. Het heeft me bijna opgevreten. Want ik zag de discussie en de grote onzin die jij en sommige van je collega's schreven en ik mocht me niet verdedigen.'

Wat was de affaire-Nijkamp ook alweer?

In mei 2013 beschuldigde een anonieme klager een promovenda ruimtelijke economie van de Vrije Universiteit in Amsterdam van plagiaat. Hij beschuldigde ook begeleider Peter Nijkamp. Meer klachten volgden. Nijkamp zou werk op ongeoorloofde wijze recyclen. Een VU-onderzoekscommissie oordeelde dat Nijkamp fouten had gemaakt op het gebied van 'zelfplagiaat'.

Onlangs oordeelde de academische scheidsrechter LOWI dat de VU de klachten slechts in behandeling had mogen nemen conform haar klokkenluidersregeling. Dat weigerde de anonymus.

Ook het LOWI oordeelde dat Nijkamp zorgvuldiger en uitvoeriger had kunnen zijn in zijn bronverwijzing, omdat zijn strategie nu ruimte laat voor ongeoorloofd kopiëren.

Datzelfde is deze week ook de eindconclusie van het bestuur van de VU.

Wat zag u bijvoorbeeld voor 'onzin' in deze krant?

'Er werd gespeculeerd dat mijn promovenda onvoldoende eigen werk zou hebben geleverd.'

Dat werd geschreven op basis van een onderzoeksrapport.

'Maar nu kunnen we stellen dat het allemaal niet nodig was geweest. Want het LOWI (het Landelijk Orgaan Wetenschappelijke Integriteit, de wetenschappelijke scheidsrechter, red.) zegt dat de VU de klacht nooit ontvankelijk had mogen verklaren.'

Het eerste onderzoeksrapport werd geanonimiseerd en zonder toelichting naar buiten gebracht. Het woord plagiaat viel.

'Als je alles had kunnen lezen, zou je zien dat het eigenlijk helemaal nergens over gaat.'

Critici noemden u in de Volkskrant de George Clooney van de VU, omdat u iedereen inpalmt met uw charmes. Wat vond u daarvan?

'Ik heb eerst mijn oudste dochter gebeld om te vragen wie of wat een George Clooney is. (Lacht luid) Ach, humor is mij niet vreemd. Het enige wat mij pijn heeft gedaan is dat mijn wetenschap in discussie kwam.'

De Vrije Universiteit liet vier onderzoeken doen, naar het werk van Kourtit en naar dat van Nijkamp. Een onderzoek naar mogelijke datamanipulatie loopt nog. De conclusie van het omvangrijkste onderzoek, naar plagiaat in Nijkamps hele oeuvre, door een commissie onder leiding van oud-hoogleraar belastingrecht Jaap Zwemmer, werd deze week bekendgemaakt.

De commissie concludeert dat u uw eigen werk recyclet.

'Lariekoek. Dat verwerp ik volledig. Ik ben ook niet gebonden aan Zwemmer, maar aan de reactie van de VU. En die geeft mij opnieuw het zonnige gevoel dat ik de laatste weken en maanden toch al had. De wetenschappelijke integriteit is niet geschonden en er is geen sprake van verwijtbaar handelen.

'Dat je bij een wijze van publiceren vraagtekens kunt zetten, is iets anders.'

Omschrijft u uw manier van publiceren eens.

'Ik heb een enorme drive in mijn leven. Het klinkt misschien jongensachtig, maar ik wil de samenleving verbeteren met de wetenschap. Dus je begint met een ideetje, je gaat eens naar een workshop, een congres. Je schrijft eens een paper, dat verschijnt op het internet, alles verschijnt op het internet, twintig jaar geleden bestond dit probleem niet...'

Welk probleem?

'Van jezelf citeren. Vroeger gebeurde het ook, maar was het niet zichtbaar. Soms heb ik vijf lezingen in een week, over de hele wereld. Ik ga niet bij elke lezing een nieuw verhaal houden. Dus knip en plak ik uit eerder werk. Op een zeker moment leidt dat tot een mooi artikel in een toptijdschrift. Daar volgen de bekende uitnodigingen op voor een seminar, een jubileum, et cetera.'

Daarom bekeek de onderzoekscommissie alleen gerefereerde artikelen in toonaangevende tijdschriften.

'Dat zeggen ze. (Pakt een stapel papieren) Ik ga je wat voorlezen. Ik heb een reactie geschreven op het rapport, onder de titel, schrik niet, Broddelwerk over fictieve peanuts. Dat is mijn oordeel. En dat is geen emotionele reactie. Ik ben wetenschapper, empirist. Hoe kan de commissie een discussiestukje over klimaatverandering, dat ik heb gemaakt voor een kleine workshop, als peer reviewed artikel voor een hoogwaardig tijdschrift aanmerken?

'De term 'reviewed' zegt bovendien niets, een arme sloeber in India kan een open access-tijdschrift beginnen. Als een secretaresse een paar opmerkingen schrijft, heet dat tegenwoordig reviewed. De leden van de commissie weten niet hoe het werkt. Als je het niet weet en toch een conclusie trekt, dan is dat moddergooien, pure zwartmakerij.'

Peter Nijkamp. Beeld Linelle Deunk
Peter Nijkamp.Beeld Linelle Deunk

Dus u zegt dat er in tijdschriften met weinig aanzien teksten van u verschenen zijn die in vergelijkbare vorm elders zijn gepubliceerd, zonder dat dit expliciet is vermeld?

'Ja, en daar is niets mis mee, want dat is onderdeel van kennisdeling. Dat heeft de commissie alleen niet herkend. Dat krijg je ook, als je een jurist naar het werk van een econoom laat kijken. Waarom zou je dezelfde dingen telkens herschrijven of een verwijzing plaatsen? Dat doe ik dan ook niet.'

Het veelvuldig hergebruik van teksten zonder bronvermelding roept vragen op, zegt de rector.

'Wat een vraag oproept, hoeft niet negatief gekwalificeerd te zijn. De angels in het rapport zijn insinuaties over mijn productievolume en over een discutabele publicatiewijze. Die neemt het bestuur niet voor zijn rekening.'

Hoge publicatiedruk zou ertoe geleid kunnen hebben dat u de regels soepel heeft geïnterpreteerd.

'Publicatiedruk? Ik heb gewoon een missie. Als je kinderen op straat in Calcutta hebt zien sterven, dan moet je iets doen. Ik heb de droom om de wereld te verbeteren met kennis. Daarom werkte ik vaak tachtig of honderd uur in de week. Nog steeds werk ik makkelijk door tot een uur of twaalf, één in de avond en ben ik om vijf uur alweer op.'

In de wetenschap hanteert men de H-index, om een internationale ranglijst te bepalen. Wat is uw H-index?

'Ach, dat zou ik mijn secretaresse moeten vragen. Dat heb ik niet zo helder. Redelijk hoog in mijn kleine vakgebied. Het streelt de ijdelheid, maar daar doe ik het niet voor. Ik begon als broekie van 17 in Rotterdam, bij de grote Jan Tinbergen (Nederlands econoom en Nobelprijswinnaar, red.). Ik was gefascineerd door zijn visie: hij wilde kennis overdragen aan anderen. In dat voetspoor heb ik gewerkt. Ik heb meer dan honderd promovendi gehad, over de hele wereld. Dertig van hen zijn nu zelf hoogleraar.'

U heeft bijna 2.400 publicaties op uw naam. Dat zijn zo'n vijftig publicaties per jaar. Veel van uw collega's noemen tien al bijna onmogelijk.

'Als je congresbijdragen en zo weglaat, blijven er zo'n vijftien per jaar over.

'Ik ben een sociaal dier, het zijn bijna allemaal co-publicaties met anderen.'

Zet u overal uw naam bij?

'Als je niet hebt meegedaan, moet je naam er niet op. Begeleiding is niet voldoende. Maar ik werk niet alleen met aio's en postdocs. Ook met hooggekwalificeerden van Japan tot Zuid-Afrika.'

Keren er nooit passages terug in artikelen?

'Alleen in stukken die ik heb geschreven voor de kennisdeling. Niet in toppublicaties.'

Hoe was het om van plagiaat te worden beschuldigd?

'Dat kwam aan als een mokerslag. Ik heb mijn leven in dienst van de wetenschap gesteld. Nooit eerder is er kritiek geweest. Iedereen in mijn vakgebied werkt zo, dit is de praxis. Ik ben slachtoffer van niet bestaande regels. Dat heb ik ook tegen het bestuur gezegd. Zij hebben het nu over een brede discussie. Moet je vooral doen, maar daar koop ik niets voor. Ik ben in de vuurlinie geplaatst. Dat neem ik het bestuur kwalijk.'

Het LOWI stelt ook dat het vermelden van uw bronnen helderder had gekund.

'Ik noem in mijn bronnenlijsten juist veel auteurs, daar zijn ze allemaal hartstikke blij mee. Het LOWI zegt ook dat de anonieme klacht nooit in behandeling had moeten worden genomen.'

Weet u wie de klager is?

'Ik weet wie het zijn. Alleen zijn weten en bewijzen niet hetzelfde. Maar ik ben niet gek. Het is dichterbij dan me lief is.'

Het komt van binnen uw vakgroep?

'Het is altijd van binnenuit.'

Heeft u hen aangesproken?

'Het enige wat ik daarover wil zeggen is dat het kwaad zichzelf straft. Ik had vooral behoefte aan rehabilitatie. Die is er nu. Ik heb mijn eergevoel. Dit jaar is goed begonnen voor mij. Eerst een vijfde eredoctoraat, aan de universiteit van Poznan, in Polen; nu eerherstel. Het kan haast niet meer stuk, daar zal ik vanavond een flinke borrel op drinken.'

U zegt: het was een persoonlijke hetze.

'Daar hoef je niet veel fantasie voor te hebben. De wetenschap is een mooi beroep, maar er is wel eens animositeit of jaloezie. Dat is menselijk, maar om dan zo te handelen. Dat is niet fair.'

U bent inmiddels met pensioen.

'Ik heb de leeftijd om lekker in de tuin te gaan zitten, maar ik zou gek worden. Ik ga gewoon door met het verbeteren van de wereld.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden