Natuurkundige Robbert Dijkgraaf: 'De academische vrijheid staat onder druk'

Stekelige sociale media, fondsenwerving en de ivoren toren van de wetenschap

In tijden van nepnieuws en alternatieve feiten moet de wetenschap niet in haar schulp kruipen maar juist voor het offensief kiezen. Dat zegt natuurkundige Robbert Dijkgraaf, universiteitshoogleraar aan de UvA en directeur van het Institute for Advanced Study in Princeton, in een interview dat maandag in de Volkskrant verschijnt.

Natuurkundige Robbert Dijkgraaf, universiteitshoogleraar aan de UvA en directeur van het Institute for Advanced Study in Princeton. Beeld Aurélie Geurts

'We moeten onze kennis niet alleen met zo veel mogelijk mensen delen, we moeten ook laten zien hoe we aan die kennis zijn gekomen en hoe die kennis kan worden gebruikt. Het is tijd voor groot onderhoud. In die zin is het aantreden van Trump voor ons ook een wake-upcall. De academische vrijheid staat onder druk. We moeten ons afweersysteem op orde brengen.'

Dit betekent niet dat de wetenschapsbeoefenaar zich moet bedienen van snelle soundbites en stekelige opinies. 'De sociale media zijn een moeilijke omgeving voor de wetenschap. Als een tweet of het vlammende tweegesprek tijdens een talkshow je wapen is, dan sta je als wetenschapper meteen met 10-0 achter. Want als wetenschapper wil je trouw blijven aan de nuance, de twijfel, de eigen vorm.'

Ivoren toren

De wetenschap moet niet beducht zijn voor het gangbare verwijt dat zij zich terugtrekt in een ivoren toren. 'Er is niets tegen ivoren torens, zolang de hele universiteit maar geen ivoren toren is. Vanuit de ivoren toren kun je verder kijken en kun je waarschuwen. Je kunt misschien niet direct ingrijpen, want je zit hoog in die ivoren toren, maar je ziet wel als eerste de mooie vergezichten en de bedreigingen. Dat is een taak voor de universiteit. Als zij die opdracht niet voor zichzelf ziet weggelegd, wie dan wel?'

Dijkgraaf, die maandag in Amsterdam een rede houdt bij de opening van het academisch jaar, vindt dat fondsenwerving in Nederland een te groot beslag legt op de wetenschap. 'Ik besteed voor mijn hele instituut minder tijd aan fondsenwerving dan een gemiddelde Nederlandse onderzoeker voor zijn eigen onderzoek. Het is een zeer onproductieve bezigheid waar goede wetenschappers ook niet per definitie bedreven in zijn. De druk op wetenschappers zou afnemen als het nieuwe kabinet meer geld voor wetenschappelijk onderzoek beschikbaar zou stellen.'

'Het nieuwe kabinet moet hier gewoon een miljard bij doen. We zijn als de goede leerling die vraagt: mag ik nog iets meer doen? Dat gún je zo'n leerling toch?'

Gebrek aan creativiteit

Voor haar heil moet de wetenschap echter niet afhankelijk willen zijn van de overheid. 'We kunnen zelf ook meer doen. We moeten niet denken dat de buitenwereld het voor ons allemaal weer in orde zal maken. Dat is retro-futurisme, terugverlangen naar een tijd die er nooit was.'

Hoewel het Nederlands onderwijs volgens Dijkgraaf internationaal nog altijd een zeer goed figuur slaat - 'Andere landen zouden willen dat zij zulk onderwijs hadden en dat al hun universiteiten in de mondiale top 200 staan' - staat de creativiteit er wel onder druk. 'Voor veel mensen is onderwijs een plek waar leerlingen in een vierkantje worden geduwd, ook als ze een rondje zijn, omdat de maatschappij nu eenmaal vierkantjes nodig heeft. Toekomstige generaties zullen op deze tijd terugkijken met ongeloof over de manier waarop wij creativiteit en ontdekkingsdrang wisten te beteugelen.'

Lees meer

Een miljard extra voor wetenschap, bepleitte Robbert Dijkgraaf al in april dit jaar. Een fiks deel daarvan moet naar natuur- en scheikunde. Daar profiteren ook andere sectoren van.

'Als ik een alien in een paar minuten zou moeten uitleggen hoe wij de wereld zien, zou ik dit draaien.' Robbert Dijkgraaf over zijn favorieten (+).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.