NASA-sonde Osiris gaat jagen in de ruimte op kosmisch materiaal

Een NASA-ruimtesonde is vandaag vertrokken om een bodemmonster op te halen van de planetoïde Bennu - die heel misschien ooit op aarde inslaat. Wat is er zo interessant aan dat kosmische materiaal? Lees hier het verhaal dat op zaterdag 3 september in de Volkskrant stond.

OSIRIS-REx zal bodemmonsters nemen van planetoïde Bennu terwijl de ruimtesonde 1 á 2 meter boven het oppervlak zweeft.Beeld NASA

Er bestaat een piepkleine kans dat de 500 meter grote planetoïde Bennu in de volgende eeuw in botsing komt met de aarde. Zo'n catastrofale klap kan een land ter grootte van Frankrijk in de as leggen. Maar eerst krijgt de kosmische sloopkogel bezoek van de Amerikaanse ruimtevaartorganisatie NASA, die er alles over wil weten. Donderdag wordt de ruimtesonde OSIRIS-REx gelanceerd. Die gaat bodemmonsters van Bennu ophalen voor uitgebreid laboratoriumonderzoek. Minstens 60 gram, maar met een beetje geluk misschien wel een paar kilo. 'Sinds de Apollo-maanvluchten is er niet meer zo'n grote hoeveelheid buitenaards materiaal teruggebracht naar de aarde', zegt NASA's programmaleider Gordon Johnston.

Planetoïden bieden een kijkje in de ontstaansperiode van het zonnestelsel - het zijn de brokstukken waaruit planeten zoals de aarde zijn samengeklonterd. De ruimtevlucht naar Bennu moet ook meer informatie opleveren over de inwendige structuur en de baanevolutie van zogeheten 'aardscheerders' - planetoïden die de aarde dicht kunnen naderen.

Dat helpt om het risico van kosmische inslagen beter te duiden en om concretere plannen te maken voor mijnbouw op de kleine hemellichamen - ze bevatten relatief veel edelmetalen als goud, platina en palladium.

Bennu draait in 1,3 jaar om de zon en komt elke zes jaar bij de aarde in de buurt. Het kosmische rotsblok is genoemd naar een Egyptische mythologische vogel. Uit onderzoek met telescopen op aarde blijkt dat Bennu een zeer donker, poreus oppervlak heeft en veel koolstof bevat. Hij is gemakkelijk te bereiken en draait niet al te snel rond (eens in de 4,3 uur), waardoor het nemen van een bodemmonster niet al te moeilijk is.

Er zijn al flink wat planetoïden van nabij bekeken en bestudeerd, waaronder de twee grootste, Ceres en Vesta. Ook is er al eens een halfzachte landing gemaakt op de langgerekte planetoïde Eros. Maar voor echt gedetailleerd onderzoek moet je materiaal in een aards lab kunnen bestuderen. 'We gaan onder andere op zoek naar zeldzame organische verbindingen - de bouwstenen van het leven op aarde', zegt onderzoeksleider Dante Lauretta van de Universiteit van Arizona in Tucson.

OSIRIS-REx (de naam staat voor Origins, Spectral Interpretation, Resource Identification, Security, Regolith Explorer) komt over vier jaar bij Bennu aan. Vanuit een omloopbaan wordt de planetoïde van top tot teen in kaart gebracht en gaan wetenschappers op zoek naar de beste plek voor het nemen van een bodemmonster. Dat moet in de tweede helft van 2020 gebeuren.

Een echte landing wordt niet uitgevoerd. OSIRIS-REx daalt af tot zeer geringe hoogte, blijft op 1 à 2 meter boven het oppervlak zweven, en zet dan met behulp van een robotarm een soort ronde stofzuigermond op het oppervlak. Die slurpt naar verwachting een paar ons stof en gruis op. 'Het bodemmonster is echt de hoofdprijs', aldus wetenschappelijk projectleider Jeffrey Grossman van NASA. Eerder verzamelde de Japanse ruimtesonde Hayabusa al eens wat stofjes van de kleine planetoïde Itokawa, maar dat was minder dan een milligram.

Race om ruimtestof

De Japanse ruimtesonde Hayabusa-2 is op weg naar planetoïde Ryugu; in 2020 moeten er bodemmonsters op aarde worden afgeleverd. Drie jaar later brengt de Amerikaanse ruimtesonde OSIRIS-REx materiaal terug van planetoïde Bennu. China wil in 2017 de maanlander Chang'e 5 lanceren; het is de bedoeling dat die (voor het eerst in meer dan veertig jaar) maanmateriaal terugbrengt op aarde. NASA's Mars 2020 Rover gaat bodemmonsters van Mars verzamelen die door een toekomstige ruimtemissie opgehaald kunnen worden.

Op 24 september 2023 vliegt OSIRIS-REx opnieuw langs de aarde. Een capsule met Bennu-materiaal moet dan een parachute-landing maken in Utah. Het echte onderzoek vindt daarna plaats in NASA's Johnson Space Center in Houston. 'Maar driekwart van het materiaal zetten we opzij', zegt programmaleider Johnston, 'voor toekomstige onderzoekers die vragen hebben die we nu nog niet kunnen verzinnen, en over technieken beschikken die nu nog niet bestaan.'

OSIRIS-REx blijft in een baan om de zon draaien. Lauretta hoopt dat NASA na 2023 geld beschikbaar stelt voor een vervolgmissie. Over een eventuele inslag van Bennu in de volgende eeuw maakt hij zich geen zorgen: de kans daarop wordt geschat op nog geen halve promille, en naar alle waarschijnlijkheid zal de baan van de planetoïde dankzij de nieuwe ruimtemissie straks zo nauwkeurig bekend zijn dat een botsing met de aarde definitief valt uit te sluiten.

Buitenaardse bodemmonsters

Wat haalden ruimtemissies tot nu toe allemaal uit de ruimte naar de aarde toe? Een greep uit de oogst.

Missie
Apollo-project (VS, zes bemande landingen)

Jaar
1969-1972

Hemellichaam
Maan

Hoeveelheid
382 kg maanstenen

Resultaat
Inzicht in samenstelling en oorsprong van de maan. Zo bleek dat het maangesteente vrijwel exact dezelfde samenstelling heeft als aardse gesteenten. Dat leidde tot de theorie dat de maan is ontstaan bij de botsing, miljarden jaren geleden, van de pasgeboren aarde met een kleinere planeet-in-wording.

Neil Armstrong zet voet op de maan.Beeld anp

Missie
Luna-project (Sovjet-Unie, drie onbemande landingen)

Jaar
1970-1976

Hemellichaam
Maan

Hoeveelheid
326 gram maanstof

Resultaat
Inzicht in samenstelling en eigenschappen van maanstof. Anders dan bij aards stof gaat het om oppervlaktegesteente dat in de loop van miljarden jaren verpulverd is door micrometeorieten, zonnewind en kosmische straling.

Missie
Genesis (VS)

Jaar
2004

Hemellichaam
Zon

Hoeveelheid
Minder dan een milligram zonnewinddeeltjes

Resultaat
Zeer nauwkeurige bepaling van de samenstelling van de zon. Uit vergelijking met onderzoek aan maanstof blijkt dat de zonnewind de laatste 100 miljoen jaar niet van samenstelling is veranderd. Ook werd ontdekt dat de zon in verhouding iets meer van de isotoop zuurstof-16 bevat dan de aarde en de maan; de oorzaak daarvan is nog onbekend.

Het Genesis-ruimtevoertuigBeeld afp

Missie
Stardust (VS)

Jaar
2006

Hemellichaam
Komeet Wild 2

Hoeveelheid
Minder dan een milligram komeetstofjes

Resultaat
Uit mineralogisch onderzoek van het stof blijkt dat een deel van het komeetmateriaal lang geleden op veel kleinere afstand van de zon moet zijn samengeklonterd. Dat wijst op een chaotische ontstaansperiode van het zonnestelsel. Ook zijn in het komeetstof aminozuren (glycine) ontdekt; dat ondersteunt het idee dat de bouwstenen van het leven op aarde uit de ruimte afkomstig zijn.

NASA-medewerkers openen de ruimtesonde Stardust na terugkeer uit de ruimte.Beeld anp

Missie
Hayabusa (Japan)

Jaar
2010

Hemellichaam
Planetoïde Itokawa

Hoeveelheid
Minder dan een milligram planetoïdestof

Resultaat
Uit het onderzoek blijkt dat Itokawa ooit deel uitmaakte van een grotere, uiteengevallen planetoïde. Dat bevestigt het beeld dat planetoïden vaak met elkaar in botsing komen en een poreuze samenstelling hebben.

Foto van de Hayabusa-sonde die landde op de Itokawa planetoïde.Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden