Naar de ijskap van 130.000 jaar geleden

Oud verhaal: als de ijskap op Groenland smelt, stijgt de zee meters. Volgens Amerikaanse onderzoekers kan het al over een eeuw beginnen....

Alweer? Gletsjerdeskundige prof. Hans Oerlemans van het IMAU,Universiteit Utrecht, kan zijn wrevel niet helemaal onderdrukken. Alwééreen halve Science vol smeltende ijskappen? Zoveel nieuws in zo`n korte tijdkan er toch niet wezen?

Dat laatste valt nog te bezien. Deze week publiceert het Amerikaanseweekblad liefst vijf artikelen over instabiele ijskappen enzeespiegelstijging. En vier van de vijf gaan over Groenland, een van Oerlemans` werkterreinen.

Al sinds eind jaren tachtig bestudeert de Utrechtse glacioloog er metzijn groep het gedrag van de gletsjers, hun bewegingen, aangroeien ensmelten. Hij doet er metingen aan de zogeheten massabalans en probeertdaarmee realistische modellen van het gedrag van de ijskap te maken.Modellen waarmee bijvoorbeeld de gevolgen van klimaatveranderingen kunnenworden voorspeld.

Sinds hij in 2001 de Spinoza-prijs van NWO kreeg, heeft hij er eennetwerk van automatische meetstations staan, die hem van seizoen totseizoen voor een aanzienlijk gebied vertellen wat er gaande is.

Belangrijkste boodschap tot nog toe van al dat meetwerk: van jaar totjaar kunnen er gigantische verschillen optreden. In neerslag. In smelt. Ende relatie met het weer is niet bepaald eenduidig. Er is, grof gezegd, opjaarbasis weinig peil op te trekken. `Ik koop in elk geval helemaal niksvoor verhalen over dat de ijskap vijf jaar geleden zus en nu zo groot endik is`, zegt Oerlemans. `Dat zegt echt allemaal niets.`

Sneller bewegen

Toch bepalen zulke korte-termijnobservaties nu in hoge mate de zorgenom de ijskappen op Groenland en elders in de poolgebieden. Steeds meerrapportages vinden dat een aantal grote gletsjers daar sinds de jarennegentig sneller richting zee gaan bewegen, soms wel tweemaal zo snel. Persaldo verdwijnt er volgens de meeste studies ijs, al lopen de getallen nogflink uiteen. Volgens radarstudies verdwijnt er sinds 1996 wel 224 kubiekekilometer ijs per jaar naar zee. Andere houden het, via volumemetingen enzwaartekrachtstudies van de laatste jaren op veertig tot tachtig kubiekekilometer verlies per jaar.

Zorgwekkend, vinden commentatoren deze week in Science, vooral omdatniemand nog echt begrijpt wat die versnelling veroorzaakt. In een van deartikelen wordt gesuggereerd dat opgewarmd zeewater zich gemakkelijkverzamelt binnen de morenewal op de bodem waar de gletsjers in zeeuitmonden. Daardoor kalft het ijs sneller af dan voorheen en vloeit degletsjer harder. Dat blijkt ook, meldt weer een ander artikel, uit hettoenemende aantal ijsbevingen dat op Groenland wordt geregistreerd.

Wat het echter netto allemaal voor de ijsbalans betekent is niet ergduidelijk. Volgens een nieuwe schatting van Jay Zwally van Nasa in Journalof Glaciology bijvoorbeeld, groeide het ijsvolume op Groenland tussen 1992en 2002 juist iets, doordat er binnenlands toch meer bijsneeuwt dan er aande randen afkalft: plus elf kubieke kilometer ijs per jaar, goed voor eenzeespiegeldaling van 0,3 millimeter. Hetgeen, benadrukt ook Oerlemans,onmeetbaar weinig is.

Met zijn meetwerk sinds 1989 is de Utrechter internationaal deonderzoeker die het langst de Groenlandse ijsmassa`s op de grond in degaten houdt. De langste aaneengesloten meetreeks telt dus nog geen twintigjaar, meer niet. Zijn werkgebied, aan de westkant van Groenland vanzeeniveau tot hoog in de eeuwige ijsvelden, beslaat bovendien nog steedsmaar een postzegel van de immense Groenlandse ijswereld.

Wie echt lange termijnen wil zien, is aangewezen op historischereconstructies van het gedrag van de ijskappen, en op computermodellen. Entwee van de vijf nieuwe papers in Science doen precies dat: zereconstrueren de omvang van de gletsjer over een periode van 130 duizendjaar. En daarnaast modelleren ze wat de huidige ijskap zal doen bij eenklimaatverandering zoals die wordt voorzien, bijvoorbeeld door dewetenschappers van het Intergovernmental Panel on Climate Change, IPCC.

Conclusie van de groep van Jonathan Overpeck van de universiteit vanArizona in Tucson: al binnen anderhalve eeuw kan de opwarming in het hogenoorden zodanig zijn dat het ijs zich net zo ver terugtrekt als in eenwarme interglaciale periode 130 tot 127 duizend jaar geleden.

In dat Eemium-tijdperk stond de zeespiegel 2,2 tot 3,4 meter hoger dannu. Dat kan dus zomaar weer gebeuren, suggereren de onderzoekers en ookhoofdredacteur Donald Kennedy van Science in een commentaar.

De werkwijze van Overpeck en zijn collega`s is recht-toe recht-aan.Eerst gebruiken ze een rekenmodel om het klimaat op Groenland 130 duizendjaar geleden te simuleren. Die simulatie geeft aan dat het destijdsongeveer drie graden warmer moet zijn geweest dan het gemiddelde van dehuidige tijd, ook een interglaciaal.

Smeltwater

Zelfs die luttele paar graden opwarming smelten in modelberekeningen dehelft van de Groenlandse ijskap weg. Alleen hoog op Groenland blijft eendikke ijskoepel (dome) bestaan. Uit geboorde ijskernen blijkt inderdaad datGroenland 130 duizend jaar geleden ongeveer voor de helft ijsvrij moet zijngeweest, al is er wel discussie over de vraag hoever het ijs zich preciesterugtrok.

Eén ding staat wel vast: het verdwenen ijs is als smeltwater naar dezee gevloeid en veroorzaakte daar wereldwijd een tussen de twee en driemeter hogere zeespiegel. En dat is alleen nog maar Groenland.West-Antarctica voegde daar nog eens enkele meters zee aan toe.

Volgens het IPCC is door het oplopen van de broeikasgassen in deatmosfeer een temperatuurstijging van drie graden op Groenland binnen ééntot anderhalve eeuw, niet denkbeeldig. Maar dan kan dus op die termijn dehelft van de ijskap beginnen te verdwijnen, aldus Overpeck. En dus,concludeert hij, zou wereldwijd de zee weer die 2,2 tot 3,4 meter kunnenstijgen. Op termijn van misschien drieduizend jaar, is de schatting. Tiencentimeter per eeuw, de ondergrens die het IPCC noemt.

Die laatste stappen gaan Oerlemans vooralsnog veel te snel. Ten eersteis het notoir moeilijk om gletsjermodellen realistisch te koppelen aanklimaatmodellen.

Maar vooral is helemaal niet gezegd dat de huidige ijskap bij eenopwarming net zo zal reageren als destijds in het Eemium interglaciaal.Daarvoor, zegt hij, begrijpen we de ijskappen niet goed genoeg.

Oerlemans: `Een belangrijke onzekere factor is nog steeds de invloed vande voorgaande ijstijd. Die maakt dat de ijskap niet in evenwicht is.Misschien blijkt uiteindelijk die extra opwarming niet eens nodig om deboel half te laten wegsmelten.`

Als dat zo is, begrijp hem goed, zou dat al dramatisch genoeg zijn.`Denk aan de kustlijnen. Daar mag je je inderdaad wel zorgen om maken. Maardit is net iets te eenzijdig aangezet. Als de onderzoekers hun onzekerhedennetjes op een rij zouden zetten, bleef er voor Science weinig nieuws over.`

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden