Mirko Noordegraaf over de perfecte manier om de noodtoestand uit te roepen

Stel er wordt een aanslag gepleegd in Nederland. Pas op met de noodtoestand, adviseert hoogleraar Mirko Noordegraaf.

Beeld Jerome Schlomoff / de Volkskrant

'Stoere maatregelen als de noodtoestand zijn een politiek middel om met de angst na een aanslag om te gaan. Je straalt uit: wij hebben het in de hand. De autoriteiten krijgen vergaande bevoegdheden, bijvoorbeeld met betrekking tot telefoons aftappen of voorlopige hechtenis. Vaak verwachten overheden en burgers dat zulke interventies terrorisme oplossen.

'Dat moet je vergaand relativeren, blijkt uit ons onderzoek. Met een interdisciplinair team vergeleken we de noodtoestanden van Frankrijk, Duitsland en België. België kent formeel geen noodtoestand, maar met name de lockdown in Brussel leek er sterk op. We onderzochten hoe doeltreffend de interventies waren. Het uitroepen van de noodtoestand blijkt een paradox. Het is bedoeld om terrorisme aan te pakken, maar versterkt die aanpak vaak juist niet en heeft enkele duistere kanten.

'Er wordt getornd aan democratische besluitvorming, checks and balances en vrijheden. Bijvoorbeeld door huiszoekingen toe te staan zonder toestemming van de rechter. In Brussel waren er militairen op straat, Frankrijk beperkte protesten en samenscholingen. Zo perk je de openheid van de samenleving in en doe je eigenlijk waar de terroristen op uit zijn.

'Waar Hollande krachtig, bijna militaristisch intervenieerde, reageerde Merkel veel voorzichtiger. Duitsland werkte gerichter en voerde vooral achter de schermen de surveillance op. In beide landen is de dreiging gebleven, maar de impact op de Duitse bevolking is kleiner. En waar de duizenden huiszoekingen en honderden huisarresten de Franse politie uitputte, hielden de Duitsers beter rekening met hun capaciteit. Reageer dus gericht en afgebakend als je noodmaatregelen uitroept. In Frankrijk gold de noodtoestand in heel het grondgebied. Je kunt dat ook beperken tot steden of wijken.

Mirko Noordegraaff: 'Reageer gericht en afgebakend als je noodmaatregelen uitroept.' Beeld Jerome Schlomoff / de Volkskrant

Mirko Noordegraaf (1969) is hoogleraar publiek management aan de Universiteit Utrecht. Met zes andere wetenschappers, onder wie historicus Beatrice de Graaf en rechtsgeleerde Henk Kummeling, schreef hij het rapport Nood Breekt Wet?, waarin ze lessen voor Nederland trekken uit de reacties op terroristische aanslagen van Frankrijk, België en Duitsland.

'Burgers vinden de situatie over het algemeen wel prima, zien we, of ze reageren gelaten. Dit is blijkbaar nodig, denken ze. Verzet komt vooral van juristen, advocaten en ngo's als Human Rights Watch. In een noodsituatie is het verleidelijk om zulke andersdenkenden aan de zijlijn te plaatsen. Zorg dat je desondanks tegenspraak organiseert. Laat tijdens besluitvorming ruimte voor weerwoord, bijvoorbeeld van wetenschappers en juristen.

'De noodtoestand is per definitie tijdelijk. Maar hoe stap je er vanaf? Je hebt terrorisme niet geëlimineerd, de angst bestaat nog. Sommige politici spelen daarop in en versterken de gijzeling door de noodtoestand. Dat deed zich vooral in Frankrijk voor, waar de situatie twee jaar voortduurde. Er zijn toen wetten aangenomen die de vrijheden van burgers inperken, waardoor de noodtoestand een soort normaal is geworden. Die sluimerende oprekking van vrijheidsbeperking moet je voorkomen, bedenk van tevoren hoe je weer normaliseert.'

'Bedenk van tevoren hoe je weer normaliseert.' Beeld Jerome Schlomoff / de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden