Het hazelhoen wordt door aanrijdingen het meest in zijn voortbestaan bedreigd.

NIEUWSAanrijdingen met dieren

Miljoenen dieren eindigen onder autobanden

Het hazelhoen wordt door aanrijdingen het meest in zijn voortbestaan bedreigd. Beeld Universal Images Group via Getty

Het dichte wegennetwerk van Europa vormt een groot risico voor miljoenen zoogdieren en vogels. Met kleine ingrepen zoals onaantrekkelijke hectometerpaaltjes kunnen veel doden voorkomen worden.

Elke weggebruiker heeft weleens een aangereden, dood dier langs de kant van de weg zien liggen. Hoeveel zijn het er in totaal? Riemen vast: in heel Europa sterven per jaar zo’n 194 miljoen vogels en 29 miljoen zoogdieren door wegverkeer. Dat heeft een team van internationale onderzoekers, onder leiding van het Centre for Environmental and Marine Studies (Cesam) in Lissabon, geïnventariseerd na het bestuderen van 90 overzichten uit 24 Europese landen. Hun resultaten publiceerden zij in het tijdschrift Frontiers in Ecology and Environment.

In totaal ging het om 423 vogelsoorten en 212 soorten zoogdieren. De meest aangereden dieren zijn de merel (met gemiddeld 11,94 dode exemplaren per kilometer snelweg per jaar) en de dwergvleermuis (1,76 per kilometer per jaar). De risico’s verschillen per land: de wegen in Duitsland, Oostenrijk en Tsjechië zijn de dodelijkste voor dieren.

De dichtheid aan autowegen in Europa hoort volgens de onderzoekers tot de hoogste ter wereld. In 50 procent van Europa ligt binnen een afstand van anderhalve kilometer een verharde weg of een spoorlijn. In sommige gevallen leidt dat zelfs tot het geheel verdwijnen van diersoorten.

Balkanblindmuis

Volgens het onderzoek wordt onder de Europese vogelsoorten het hazelhoen het meest door aanrijdingen bedreigd in zijn voortbestaan. Die soort stierf in Nederland uit in de jaren zeventig van de vorige eeuw maar vooral in oost-Europese landen (maar ook België en Luxemburg) komt hij nog veel voor. Ook de slangenarend en de Noordse boszanger lijden verhoudingsgewijs veel onder het autoverkeer, constateren de onderzoekers.

Onder de zoogdieren zijn aanrijdingen het meest desastreus voor de roodbruine eekhoorn. Op diverse locaties dreigt uitsterving. Ook de Balkanblindmuis en verschillende soorten molratten zijn het haasje.

De gebieden met de hoogste concentraties kwetsbare vogelsoorten zijn volgens het onderzoek Spanje en Portugal, de Balkan en Oost-Europese landen. De kwetsbaarste zoogdieren zijn geconcentreerd in Noord-Spanje, Italië, Oostenrijk en de Balkan.

Onder de zoogdieren zijn aanrijdingen het meest desastreus voor de roodbruine eekhoorn. Beeld Getty Images/ Westend61

De onderzoekers vonden meer statistische opmerkelijkheden. Zo zijn het vooral kleine dieren uit een grote populatie die op een jonge leeftijd volwassen zijn, die het meeste risico lopen te eindigen onder autobanden. Nachtelijke zoogdieren en vogels die zich voornamelijk voeden met planten en zaden bleken ook hogere sterftecijfers te hebben door autoverkeer. Dat laatste heeft vermoedelijk te maken met de aantrekkingskracht van bermen, vaak laatste strookjes land waar wilde bloemen en planten staan en hun zaden verspreiden.

Gijs van Aardenne, voorzitter van de Stichting Wildaanrijdingen Nederland, heeft zijn vraagtekens bij de aantallen. ‘Je moet je afvragen hoe zorgvuldig landen hun aanrijdingen registreren. Daar zit nogal een verschil tussen’, zegt hij. Duitsland heeft de zaken bijvoorbeeld niet op orde, en ook voor Nederland blijkt het lastig te zeggen hoeveel dieren onder een auto belanden. Het wordt niet centraal bijgehouden. De Stichting Wildaanrijdingen Nederland kwam begin dit jaar wel met cijfers over vorig jaar, afkomstig van onder meer politie en wegbeheerders, maar die betreffen slechts enkele provincies: Gelderland, Noord-Brabant, Overijssel en delen van Noord-Holland. Volgens die cijfers vonden vorig jaar in elk geval 5067 aanrijdingen met zoogdieren plaats. Koploper is het ree, met 3454 stuks, gevolgd door het wild zwijn (589), de das (468), edelhert (114), damhert (83) en overige zoogdieren (359).

In werkelijkheid ligt het aantal veel hoger, zegt voorzitter Gijs van Aardenne. ‘Ik schat alleen het aantal aanrijdingen met reeën tussen de 12 en 15 duizend per jaar’, zegt hij. Hij komt tot die berekening door per gebied factoren mee te nemen als de infrastructuur, biotoop en aantaltellingen van de soort. ‘Hoe meer aanrijdingen, hoe vaker de soort voorkomt’, luidt het credo, en het omgekeerde geldt evenzeer. De stichting constateerde vorig jaar een toename in het aantal ongevallen van zo’n 25 procent ten opzichte van het jaar daarvoor.

Van vogels wordt de sterfte op autowegen helemaal niet bijgehouden, melden zowel de Vogelbescherming als Sovon, een instituut dat de ontwikkeling van vogelsoorten in Nederland bijhoudt. ‘Dode vogels worden incidenteel gemeld op de site waarneming.nl. Het zou een goede zaak zijn om dat structureel aan te pakken en te monitoren op verkeersslachtoffers’, zegt Jan Schoppers, veldmedewerker van Sovon.

Van vogels wordt de sterfte op autowegen helemaal niet bijgehouden.Beeld Getty Images

Kerkuilproef

Volgens de internationale onderzoekers biedt hun manier van kijken naar de gegevens handvaten voor een nieuwe kijk op beschermende maatregelen. Vaak zijn die gericht op de dieren waarvan er de meeste dood langs de weg worden gevonden, maar dat zijn niet automatisch de soorten die daar het meest door bedreigd worden in hun voortbestaan. Maatregelen zouden meer op die laatste categorie gericht kunnen worden, stellen zij.

Met zo’n specifieke maatregel werd in 2015 geëxperimenteerd in Friesland. Daar bedacht de werkgroep Kerkuilen Nederland een oplossing voor het probleem van de vele aanrijdingen met kerkuilen, een kwetsbare uilensoort die onder meer langs de weg muizen op muizen jaagt. Dat doet hij veelal vanaf de bekende groene hectometerpaaltjes. Die paaltjes staan dicht aan de weg, bij het opvliegen belandden veel uilen onder een auto.

De oplossing: de paaltjes onaantrekkelijker maken voor uilen en een alternatief bieden. Dat gebeurde in 2015 bij het Friese Beetsterzwaag. Over drie kilometer autoweg werden de hectometerpaaltjes aan de bovenkant voorzien van een ‘rollager’: een uil die erop landt glijdt er meteen van af. Daarnaast werden vier meter hoge palen geplaatst, voorzien van een dwars zitstokje. Gevolg: de uilen kwamen veel hoger te zitten. Doordat de uil niet meer vanaf een lage stand hoeft op te vliegen, belandt hij ook veel minder onder auto’s, zo bleek. ‘Het aantal slachtoffers daalde van dertig naar vrijwel nul’, zegt André Eijkenaar, regiocoördinator Groningen van de werkgroep.

De proef was daarmee zo succesvol, dat het onaantrekkelijke hectometerpaaltje op meerdere gevoelige plekken werkelijkheid wordt, onder meer op de A7 tussen Groningen en Friesland, bij het plaatsje Marum. Een kleine investering, volgens Eijkenaar: ‘Aanpassen van paaltjes over een traject van 12 kilometer kost zo’n 25 duizend euro. Wanneer dat van begin af aan wordt meegenomen in het budget voor de aanleg van een weg, is dat een kleinigheid. Maar wij moeten er per traject apart subsidie voor aanvragen. Dat gaat soms nog wat stroef.’

Intussen gaat het wel al stukken beter met de kerkuil. Midden jaren ’60 was de kerkuil in Nederland vrijwel verdwenen, maar dankzij beschermingsmaatregelen en de enorme aantallen veldmuizen werden in het jaar 2019 meer dan drieduizend broedparen geteld. De Vogelbescherming noemt de soort nog kwetsbaar: ‘Onder meer het aantal slachtoffers onder kerkuilen door het verkeer baart zorgen’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden